Chương 9
KỸ NĂNG TƯ DUY PHẢN BIỆN
- Tổng quan về tư duy phản biện
- Các hình thức tư duy
- Các quy luật căn bản của tư duy
- Kỹ năng tư duy phản biện
Quan sát một đứa trẻ, ta thấy rõ ràng rằng sự phát triển tư duy của nó đến từ vận động.
MARIA MONTESSORI (1870 – 1952)
Tư tưởng luôn luôn là sự khái quát, và sự khái quát là một thuộc tính của tư duy. Khái quát nghĩa là tư duy.
HEGEL (1770 – 1831)
Tư duy phản biện là một quá trình tự định hướng, tự kỷ luật, giám sát và sửa sai, là khả năng xem xét và đánh giá các thông tin với mục tiêu đưa ra các phán đoán hợp lý và có trách nhiệm.
RICHARD PAUL & LINDA ELDER (2008)
Tư duy có thể chia thành nhiều loại, bao gồm tư duy logic (tư duy có hệ thống và lập luận), tư duy sáng tạo (tư duy tạo ra những giải pháp mới mẻ), và tư duy phản biện (tư duy đánh giá và kiểm chứng lại các thông tin).
NGUYỄN THỊ LANH (2017)
Tư duy phản biện liên quan đến việc thu thập thông tin, phân tích và đánh giá chúng theo tiêu chí logic, lý tính và khách quan, giúp loại bỏ những định kiến và đưa ra quyết định hợp lý.
TRẦN NGỌC THÁI (2020)
Kỹ năng tư duy phản biện là khả năng đặt câu hỏi, phân tích các giả định tiềm ẩn, và xem xét các khía cạnh khác nhau của một vấn đề. Kỹ năng này bao gồm khả năng đánh giá và tự điều chỉnh tư duy dựa trên các tiêu chuẩn khách quan.
STEPHEN BROOKFIELD (1987)
Chương 9 nghiên cứu tư duy phản biện và các quy luật cơ bản của nó, giúp phân tích và đánh giá thông tin một cách hệ thống và logic. Tư duy phản biện là quá trình biện chứng, phân tích và đối chiếu thông tin từ nhiều góc độ để xác minh tính chính xác. Quá trình này yêu cầu phân tích khách quan, phát hiện sai sót và đề xuất giải pháp hợp lý. Tư duy phản biện phát triển năng lực tư duy độc lập, nâng cao khả năng giải quyết vấn đề và ra quyết định, đóng vai trò quan trọng trong học tập và nghề nghiệp.
9.1. TỔNG QUAN VỀ TƯ DUY PHẢN BIỆN
9.1.1. Khái niệm tư duy phản biện là gì?
Tiến trình nhận thức của con người gồm hai giai đoạn: giai đoạn trực quan sinh động và giai đoạn tư duy trừu tượng. Tư duy là quá trình chọn lọc, sắp xếp và liên kết dữ liệu từ nhận thức cảm tính để hiểu rõ bản chất và mối quan hệ giữa các đối tượng trong hiện thực. Tuy nhiên, quá trình này có thể dẫn đến sai lầm do ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan (như động cơ, cảm xúc, kinh nghiệm, niềm tin) và khách quan (như môi trường xã hội, hoàn cảnh sống). Từ đó, tư duy phản biện ra đời, khái niệm đã được phát triển từ thời Socrates hơn 2.000 năm trước.
Tư duy phản biện cho phép con người thẩm định và đánh giá lại các phán đoán để tìm ra sự thật và tránh sai lệch. Theo từ điển Oxford, tư duy phản biện (critical thinking) là “quá trình phân tích thông tin để đưa ra quyết định lô-gic về điều bạn tin là đúng hay sai”. Trong khi đó, từ điển Cambridge định nghĩa tư duy phản biện là “quá trình suy nghĩ cẩn thận về một vấn đề hoặc ý tưởng mà không để cảm xúc hoặc ý kiến khác ảnh hưởng đến bạn”.
Theo Ennis (1962), “tư duy phản biện là sự suy nghĩ sâu sắc, nhạy cảm, thực tế và hữu ích để quyết định niềm tin hay hành động”. Định nghĩa này nhấn mạnh rằng ra quyết định là một yếu tố quan trọng trong tư duy phản biện. McPeck (1981) cũng đồng quan điểm, cho rằng tư duy phản biện là khả năng phân tích và đưa ra quyết định dựa trên những lý lẽ và lập luận hợp lý.
Từ góc nhìn khác, Joanne (1988) định nghĩa tư duy phản biện là việc đưa ra giả thuyết hoặc kết luận về một vấn đề dựa trên sự tích hợp tất cả thông tin có sẵn. Paul và Elder (2014) bổ sung rằng tư duy phản biện là tư duy bậc cao, giúp người học phân tích các lập luận trước khi ra quyết định. Như vậy, tư duy phản biện không chỉ là thao tác tư duy đơn lẻ mà còn là quá trình tìm kiếm và chọn lọc thông tin để bảo vệ quan điểm cá nhân.
Theo Nguyễn Văn Đệ (2010) cho rằng tư duy phản biện là khả năng phân tích, đánh giá và kiểm chứng thông tin một cách logic nhằm phát hiện sai sót hoặc mâu thuẫn trong lập luận, từ đó đưa ra các quyết định hợp lý hơn. Đây cũng là nền tảng quan trọng cho việc phát triển trí tuệ và tư duy sáng tạo.
Theo Trần Thị Bích Hà (2015) định nghĩa tư duy phản biện là quá trình tư duy có tính chất phân tích, kiểm tra, đánh giá và xác minh một vấn đề hoặc luận điểm nhằm đi đến kết luận hợp lý, rõ ràng và chính xác.
Theo Michael Scriven (1987) cho rằng, tư duy phản biện là “một năng lực học vấn cơ bản, tương tự như đọc và viết vậy” và phát biểu: “Tư duy phản biện là khả năng, hành động để thấu hiểu và đánh giá được những dữ liệu thu thập được thông qua quan sát, giao tiếp, truyền thông và tranh luận”.
Theo Hatcher (1995)cho rằng “Tư duy phản biện là loại tư duy nỗ lực để đưa ra một phán đoán sau khi đã tìm cách thức đáng tin cậy để đánh giá thực chất về mọi phương diện của các bằng chứng và các luận cứ”.
Theo John Dewey (1933), tư duy phản biện, hay còn gọi là “Reflective thinking” (suy nghĩ sâu sắc), là “sự suy xét chủ động, liên tục và cẩn trọng về một niềm tin hay giả định khoa học, kèm theo việc xem xét các lý lẽ bảo vệ nó và các kết luận xa hơn”. Định nghĩa này nhấn mạnh ba yếu tố: chủ động, liên tục và cẩn trọng. Tư duy phản biện không chỉ yêu cầu cá nhân tự đặt câu hỏi và tìm kiếm thông tin mà còn cần xem xét toàn diện các vấn đề liên quan trước khi đi đến kết luận.
Ngoài ra, Dewey cũng nhấn mạnh rằng nền tảng của tư duy phản biện phải dựa vào “the grounds which support it” (bằng chứng) và dẫn đến “further conclusion” (kết luận). Điều này cho thấy tư duy phản biện cần có lập luận và lý lẽ để đưa ra ý kiến cá nhân về thông tin đã tiếp nhận. Quan trọng nhất, Dewey cho rằng niềm tin của chúng ta được chi phối bởi suy luận, với vai trò quyết định trong tư duy phản biện. Yếu tố then chốt chính là khả năng suy luận và đánh giá suy luận.
Richard Paul (2001) định nghĩa tư duy phản biện từ một góc nhìn khác: “Tư duy phản biện là một mô hình tư duy – về một chủ đề, một vấn đề, hoặc một nội dung nào đó – trong đó người tư duy cải thiện chất lượng tư duy của mình bằng cách điều khiển thành thạo các cấu trúc nền tảng có sẵn và áp dụng các tiêu chuẩn hành động trí tuệ vào quá trình tư duy.” Phát biểu này nhấn mạnh đến “tư duy về tư duy của chính họ,” hay còn gọi là “siêu nhận thức” (metacognition).
Richard Paul và Linda Elder (2008) cho rằng tư duy phản biện là một quá trình tự định hướng và tự kỷ luật, bao gồm việc giám sát và sửa sai. Đây là khả năng xem xét và đánh giá thông tin với mục tiêu đưa ra các phán đoán hợp lý và có trách nhiệm.
Theo Lê Hải Yến (2008), “tư duy phê phán là một suy nghĩ có sự cân nhắc, giúp đi đến quyết định hợp lý khi hiểu hoặc tiến hành một vấn đề.” Dương Thị Hoàng Oanh và Nguyễn Xuân Đạt (2015) cho rằng “tư duy biện luận…nhấn mạnh khía cạnh logic, biện chứng và lập luận để tìm kiếm một hay nhiều giải pháp tốt hơn, hướng về chân lý của kiến thức, cái đúng và sự thật.”
Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng, bao gồm phân tích và đánh giá thông tin đã có theo những cách nhìn khác nhau nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề. Do đó, có thể nói rằng tư duy phản biện là một nguồn động lực giải phóng trong giáo dục cũng như là một nguồn lực mạnh mẽ trong mỗi cá nhân (Ngô Mỹ Trân & Võ Thị Huỳnh Anh, 2021).
Theo Trần Minh Đức, Nguyễn Quang Uẩn, Ngô Công Hoàn và Hoàng Mộc Lan, “Tư duy là quá trình nhận thức, phản ánh những thuộc tính của bản chất và những mối liên hệ có tính quy luật của sự vật hiện tượng mà trước đó ta chưa biết” (Đại học Quốc gia Hà Nội, 1996).
Diane F. Halpern (2003) chỉ ra rằng hầu hết các định nghĩa về “tư duy phản biện” đều liên quan đến các khía cạnh như suy luận (reason), phán đoán (judgment), siêu nhận thức (metacognition), phản ánh (reflection), đặt vấn đề (questioning), và các quá trình nhận thức (mental processes).
Dựa trên các luận điểm cơ bản về tư duy phản biện, ta có thể hiểu rằng tư duy phản biện là một quá trình tư duy chủ động, liên tục và cẩn trọng, nhằm chất vấn niềm tin và giả định khoa học. Quá trình này xem xét các lý lẽ bảo vệ niềm tin cùng những kết luận có thể được rút ra từ chúng. Tư duy phản biện được sử dụng để chứng minh một nhận định đúng hay sai, từ đó đưa ra quyết định nhằm giải quyết vấn đề. Các lập luận phản biện cần phải rõ ràng, logic, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ, khách quan và công tâm.
Thang Tư duy Bloom: 6 cấp độ Tư duy nhận thức
Thang tư duy được đề xuất lần đầu tiên vào năm 1956 bởi một nhà tâm lý học giáo dục tại Đại học Chicago có tên là Benjamin Bloom. Trong đó, ông mô tả 6 mức độ của tư duy và được sắp xếp từ đơn giản nhất, tức là nhớ lại kiến thức, đến phức tạp nhất. Tuy nhiên, nhận thấy thang phân loại trên chưa thật hoàn chỉnh, vào giữa thập niên 1990, Lorin Anderson – một học trò của Bloom – đã cùng một số cộng sự đề xuất điều chỉnh thành thang Bloom Mới (Bloom’s Revised Taxonomy). Định lượng quá trình nhận thức trong phiên bản phân loại tư duy của Bloom cũng giống như bản gốc đều có 6 kỹ năng (Anderson và cộng sự, 2001).
Hình 4.1. Thang đo Bloom: 6 cấp độ đo sự nhận thức
Trong 6 cấp độ tư duy (tăng dần từ thấp đến cao) được biểu diễn trên thang Bloom (hình 4.1) thì 3 cấp độ dưới (nhớ, hiểu,vận dụng) là các cấp độ thuộc tư duy bậc thấp (lower order thinking – LOT), còn 3 cấp độ trên (Phân tích, Đánh giá và Sáng tạo) là các cấp độ thuộc năng lực tư duy bậc cao (higher order thinking – HOT).
Tư duy phản biện là một trong những dạng của tư duy bậc cao, bởi đó là quá trình suy luận dựa trên kết quả của hoạt động phân tích, đánh giá độ tin cậy của các nguồn thông tin thu nhận được từ nhiều góc nhìn; phát hiện các giả định của suy luận, các định kiến hoặc các lỗi logic để từ đó ra quyết định, giải quyết vấn đề. Đây cũng chính là những thao tác căn bản, cùng với tư duy đổi mới và tư duy thực tế để hình thành và phát triển tư duy sáng tạo. Chính vì vậy, tư duy phản biện đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá và hình thành những thành tựu khoa học của nhân loại. Tư duy phản biện tập trung vào việc hình thành và phát triển những khả năng nhận thức bậc cao trong thang bậc nhận thức của của Bloom.
9.1.2. Đặc điểm của tư duy phản biện
Tư duy phản biện là một quá trình suy nghĩ phức tạp, được định nghĩa và phân tích bởi nhiều tác giả trong và ngoài nước với các điểm nhấn riêng biệt.
Từ góc độ trong nước, Lê Hải Yến (2008) định nghĩa tư duy phản biện như một quá trình suy nghĩ có sự cân nhắc, giúp cá nhân đưa ra quyết định hợp lý và giải quyết vấn đề. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cân nhắc thông tin và phát triển kỹ năng phân tích. Dương Thị Hoàng Oanh và Nguyễn Xuân Đạt (2015) thì cho rằng tư duy biện luận chú trọng đến khía cạnh logic và biện chứng, tìm kiếm giải pháp tối ưu hơn cho vấn đề và hướng tới chân lý. Trong khi đó, Ngô Mỹ Trân và Võ Thị Huỳnh Anh (2021) coi tư duy phản biện là nguồn động lực giải phóng trong giáo dục, nhấn mạnh vai trò của nó trong phát triển cá nhân và năng lực học tập. Trần Minh Đức và các đồng tác giả (1996) mô tả tư duy là quá trình nhận thức và phản ánh các thuộc tính và mối liên hệ của sự vật, giúp hiểu biết sâu sắc hơn về thế giới.
Ở khía cạnh quốc tế, Richard Paul (2001) định nghĩa tư duy phản biện là mô hình tư duy cho phép cá nhân cải thiện chất lượng tư duy bằng cách điều chỉnh các cấu trúc nền tảng và tiêu chuẩn trí tuệ. Richard Paul và Linda Elder (2008) nhấn mạnh quá trình tự định hướng và tự kỷ luật, với mục tiêu đưa ra phán đoán hợp lý và có trách nhiệm. Diane F. Halpern (2003) bổ sung rằng tư duy phản biện liên quan đến nhiều yếu tố như suy luận, phán đoán và siêu nhận thức, cho thấy sự đa dạng trong các quá trình tư duy.
Tóm lại, tư duy phản biện bao gồm khả năng tự định hướng, tự kỷ luật, phân tích thông tin và lập luận logic. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc ra quyết định, giáo dục và phát triển cá nhân, giúp con người giải quyết vấn đề một cách hiệu quả và chính xác. Từ những nhận thức về tư duy phản biện, chúng ta có thể nhận diện những đặc điểm cơ bản của nó. Các đặc điểm này là thước đo đánh giá mức độ uyên thâm, sâu sắc về trình độ, nhận thức và năng lực tư duy phản biện của mỗi cá nhân.
Để phát triển tư duy phản biện một cách hiệu quả, cần chú ý đến một số đặc điểm quan trọng sau đây: Tính khách quan, giúp ta nhìn nhận vấn đề một cách công tâm, không thiên lệch. Tính khoa học và logic, là nền tảng để xây dựng lập luận vững chắc. Tính toàn diện, đảm bảo xem xét mọi khía cạnh của vấn đề. Tính đối thoại, tạo điều kiện cho các quan điểm đối lập được phản biện. Tính độc lập, giúp ta suy nghĩ tự chủ. Tính nhạy bén và tính linh hoạt, là khả năng ứng biến và điều chỉnh linh hoạt theo từng hoàn cảnh cụ thể.
Tính khách quan
Tư duy phản biện đòi hỏi mỗi cá nhân có cái nhìn khách quan về một vấn đề nào đó, tránh tình trạng giải quyết vấn đề theo cảm tính hoặc đặt cái tôi quá nhiều vào nhận thức. Để đạt được điều này, cần có phẩm chất cẩn trọng, cùng với tính kỷ luật trong tư duy. Việc phân tích vấn đề một cách khách quan và kỹ lưỡng trước khi đưa ra kết luận là rất cần thiết, giúp chúng ta tránh những sai lầm trong đánh giá và quyết định.
Tính khoa học và logic
Tính khoa học và logic là những yếu tố không thể thiếu trong tư duy phản biện. Chúng hình thành hạt nhân trí tuệ và cung cấp sức mạnh chứng minh cũng như thuyết phục trước một niềm tin hoặc chân lý. Điều này đồng nghĩa với việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu và phân tích một cách hợp lý, từ đó xây dựng những lập luận vững chắc.
Tính toàn diện
Tư duy phản biện không cho phép xem xét hay đánh giá sự việc một cách biệt lập. Thay vào đó, nó đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận “bức tranh vấn đề” một cách toàn diện, đánh giá các vấn đề, đối tượng và tình huống từ nhiều khía cạnh khác nhau. Sự gắn kết và mối liên hệ giữa các vấn đề cần phải được phân tích kỹ lưỡng để có được cái nhìn sâu sắc hơn.
Tính đối thoại
Đối thoại là phương thức hiệu quả giúp vượt qua những hạn chế trong nhận thức. Nó tạo điều kiện cho những góc nhìn khác nhau, thậm chí đối lập, có cơ hội chất vấn và phản hồi, từ đó làm phong phú thêm tư duy của mỗi cá nhân. Thông qua đối thoại, các bên có thể điều chỉnh và bổ sung ý kiến để có được nhận thức đầy đủ và chính xác hơn về sự vật, hiện tượng đang được xem xét.
Tính độc lập
Tính độc lập trong tư duy phản biện thể hiện qua sự tự chủ giữa lý trí và cảm xúc. Mọi đánh giá và kết luận cần phải tuân thủ các giá trị của chân lý. Độc lập không chỉ là khả năng tự tin trong việc xây dựng niềm tin cá nhân mà còn là sự mạnh mẽ trong việc kiểm chứng và đánh giá lập luận của chính mình. Điều này giúp hình thành một thái độ tự tin và quyết đoán trong hành động.
Tính nhạy bén
Tính nhạy bén trong tư duy phản biện là khả năng nhanh nhạy và khéo léo trong việc lựa chọn cách tiếp cận cũng như phương án xử lý vấn đề. Điều này bao gồm khả năng nắm bắt những nội dung cốt lõi, động cơ sâu xa trong quan điểm của người khác, và xác định những khía cạnh phức tạp có thể ẩn chứa đằng sau những biểu hiện bề ngoài. Việc hình thành lập luận và sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả là yếu tố cần thiết để bảo vệ quan điểm cá nhân.
Tính linh hoạt
Tính linh hoạt trong tư duy phản biện xuất phát từ khả năng tư duy đa chiều, không rập khuôn theo lối mòn. Mỗi sự việc cần được xem xét trong nhiều hoàn cảnh và góc độ khác nhau. Các câu hỏi gợi mở giúp khám phá sâu sắc bản chất của vấn đề, thậm chí là đặt lại vấn đề theo hướng hoàn toàn khác. Đây là kết quả của một ý thức hoài nghi tích cực, một đặc trưng không thể thiếu trong tư duy phản biện.
Tóm lại, tư duy phản biện không chỉ đơn thuần là một bước phát triển về chất của tư duy mà còn mang những đặc điểm nổi trội hơn so với tư duy thông thường. Những đặc điểm này giúp người có tư duy phản biện trở nên sắc sảo, sáng tạo và có những nét khác biệt so với những người khác. Chính vì vậy, việc phát triển và rèn luyện tư duy phản biện là một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào sự thành công trong học tập cũng như trong cuộc sống.
9.1.3. Vai trò của tư duy phản biện trong đời sống xã hội
Vai trò của tư duy phản biện trong đời sống xã hội là rất quan trọng, vì nó không chỉ giúp con người thoát khỏi những ràng buộc của tư duy khuôn mẫu mà còn thúc đẩy sự phát triển xã hội thông qua sự sáng tạo và cải tiến. Bằng cách phân tích vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, tư duy phản biện tạo điều kiện cho việc phát hiện những giá trị mới và đưa ra những giải pháp đột phá. Nó giúp cá nhân cải thiện khả năng lắng nghe, tôn trọng ý kiến khác, và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo và toàn diện.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi thông tin đa chiều và đa dạng, tư duy phản biện trở thành công cụ cần thiết để chọn lọc, phân tích, và xử lý thông tin một cách hiệu quả, từ đó giúp cá nhân đưa ra quyết định chính xác hơn. Đồng thời, tư duy phản biện cũng đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, khi chuyển từ phương pháp truyền thống sang phương pháp lấy người học làm trung tâm, khuyến khích sự sáng tạo và khả năng tự học. Điều này giúp xây dựng một thế hệ công dân có tư duy nhạy bén, độc lập, và sẵn sàng đương đầu với những thách thức của xã hội hiện đại.
9.1.4. Những phẩm chất cơ bản của người có tư duy phản biện
Những phẩm chất cơ bản của người có tư duy phản biện bao gồm tinh thần phản biện và năng lực phản biện, giúp họ nhìn nhận và xử lý vấn đề một cách sâu sắc, khách quan, và toàn diện.
Tinh thần phản biện
- Tôn trọng mọi ý kiến: Người có tư duy phản biện không định kiến, luôn sẵn sàng lắng nghe các quan điểm khác biệt một cách cẩn trọng, khách quan và khiêm tốn.
- Cầu thị và khách quan: Họ đề cao giá trị của lý lẽ và bằng chứng, dũng cảm thừa nhận cái sai và học hỏi từ người khác.
- Sẵn sàng vượt ra khỏi khuôn khổ: Tư duy phản biện khuyến khích sự dũng cảm trong việc vượt qua các định kiến và bảo vệ sự thật.
- Tò mò và ham học hỏi: Tinh thần tìm kiếm sự thật, cùng với khả năng sử dụng bằng chứng một cách hợp lý, là đặc trưng nổi bật của người có tư duy phản biện.
Năng lực phản biện
Năng lực phản biện không chỉ nằm ở khả năng lý luận, mà còn là sự thành thạo trong việc xử lý thông tin và đánh giá vấn đề.
- Phân tích và đánh giá thông tin: Người có tư duy phản biện có khả năng thu thập, phân tích và đánh giá thông tin một cách cẩn trọng, dựa trên tiêu chuẩn hợp lý.
- Tư duy độc lập: Họ có năng lực suy nghĩ tự chủ, đặt câu hỏi, tìm câu trả lời cần thiết, và bảo vệ các giá trị đã được kiểm chứng.
- Khả năng khái quát hóa: Họ biết cách tổng hợp thông tin, phân biệt những khác biệt trong sự tương đồng và thấy được các mối quan hệ logic.
- Xem xét vấn đề toàn diện: Người có tư duy phản biện có khả năng đánh giá vấn đề từ nhiều góc độ, tìm tòi và khám phá những khía cạnh mới.
- Sử dụng quy luật logic: Thành thạo trong việc chứng minh và bác bỏ các quan điểm sai lầm, người có tư duy phản biện xây dựng các lập luận chặt chẽ dựa trên chứng cứ.
- Tranh luận và bảo vệ quan điểm: Họ có khả năng nhận dạng, đánh giá, và xây dựng lý lẽ rõ ràng, phản bác các lập luận sai và bảo vệ quan điểm của mình bằng lập luận logic.
Richard Paul và Linda Elder đã xác định 8 đặc trưng trí tuệ cơ bản của người có tư duy phản biện, nhằm nâng cao phẩm chất tư duy và giúp con người giải quyết vấn đề một cách hợp lý và hiệu quả.
| Khiêm tốn trí tuệ |
Vs |
Ngạo mạn trí tuệ |
| Can đảm trí tuệ | Hèn nhát trí tuệ | |
| Cảm thông trí tuệ | Hẹp hòi trí tuệ | |
| Tự trị trí tuệ | Tuân phục trí tuệ | |
| Chính trực trí tuệ | Đạo đức giả trí tuệ | |
| Bền bỉ trí tuệ | Lười nhác trí tuệ | |
| Tin vào Lý tính/Lý trí | Mất niềm tin vào Lý tính/Lý trí và bằng chứng | |
| Công bằng trí tuệ | Không công bằng trí tuệ |
