Chương 4
KĨ NĂNG ĐẶT CÂU HỎI
TRONG GIAO TIẾP
- Khái quát về đặt câu hỏi
- Các nguyên tắc và quy tắc đặt câu hỏi
- Quy trình đặt câu hỏi trong giao tiếp
- Nghệ thuật đặt câu hỏi trong giao tiếp
Nghệ thuật và khoa học của việc đặt câu hỏi là nguồn gốc của mọi tri thức.
BERGER, T. (N.D.)
Điều quan trọng là không ngừng đặt câu hỏi. Sự tò mò tồn tại có lý do của nó”
EINSTEIN, (ND)
Đặt câu hỏi hiệu quả mang lại sự thấu hiểu, khơi gợi tò mò và nuôi dưỡng trí tuệ.
BELL, C. R. (2017)
Một câu hỏi tốt có thể làm thay đổi cả cách nhìn nhận một vấn đề, chứ không chỉ là tìm kiếm câu trả lời.
TRẦN HỮU DŨNG (2023)
Khi bạn biết hỏi đúng lúc và đúng cách, bạn sẽ biến sự im lặng thành hành động và biến người nghe thành người suy nghĩ.
HARVARD EDUCATION PRESS (2023)
“Giáo dục hiện đại không đào tạo người có tất cả câu trả lời, mà là người biết đặt đúng câu hỏi.”
OECD (2023)
Người biết hỏi là người làm chủ cuộc đối thoại và mở ra không gian tư duy cho tập thể.
STANFORD UNIVERSITY (2024)
“Một câu hỏi có giá trị không nằm ở sự sắc sảo của nó, mà nằm ở khả năng tạo ra đối thoại văn minh và thấu cảm.”
ENCYCLOPAEDIA 5.0 (2024)
Dạy học không thể đổi mới nếu giáo viên không biết cách đặt câu hỏi kích thích học sinh tư duy và phản biện.
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM (2025)
Chương 4 giúp người học nhận diện vai trò then chốt của kỹ năng đặt câu hỏi trong giao tiếp. Bằng cách phối hợp nội dung lý thuyết và tích hợp thực hành, chương trình trình bày khái quát, nguyên tắc, quy trình đặt câu hỏi hiệu quả, qua đó nâng cao tư duy phản biện, sự linh hoạt và chủ động trong tương tác.
Sách bán tại: Nhà Sách Minh Khai tại TP.HCM (Quận 1) có địa chỉ như sau:
📍 249 Nguyễn Thị Minh Khai, phường Nguyễn Cư Trinh, Quận 1, TP. HCM
4.1.KHÁI QUÁT VỀ ĐẶT CÂU HỎI
4.1.1.Tại sao phải đặt câu hỏi? Nền tảng của tư duy và sự phát triển
Đặt câu hỏi là nền tảng của tư duy phản biện, học tập chủ động và phát triển cá nhân. Không đặt câu hỏi đồng nghĩa với việc từ chối cơ hội học hỏi và phát triển. Như Dale Carnegie đã khuyến khích trong tác phẩm Đắc Nhân Tâm: “Hãy là một người lắng nghe tốt. Hãy hỏi những câu hỏi khiến người khác thích trả lời” (Carnegie, 1936/2021). Việc đặt câu hỏi không chỉ mở ra cơ hội kết nối mà còn là cánh cửa dẫn tới sự hiểu biết sâu sắc hơn. Quan điểm này được củng cố bởi Postman và Weingartner (1969): “Một khi bạn đã học cách đặt câu hỏi – những câu hỏi phù hợp và liên quan – bạn đã học được cách học và không ai có thể ngăn bạn học bất cứ điều gì bạn muốn hoặc cần biết” (tr. 23).
Tư duy học hỏi không bao giờ là quá muộn, như Charles Darwin từng nói: “Bác học không có nghĩa là ngừng học”. Đây cũng là tinh thần ẩn chứa trong từ “học hỏi” trong tiếng Việt – một hành vi không chỉ tiếp nhận mà còn đặt ra câu hỏi để làm sâu sắc thêm nhận thức. Chính vì vậy, “biết học thì mới biết hỏi” và “biết hỏi mới biết học”.
Câu hỏi là biểu hiện cụ thể nhất của sự tò mò – bản năng cơ bản của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu và khám phá. Albert Einstein, người luôn nhấn mạnh vai trò của sự tò mò, từng nói: “Điều quan trọng là không ngừng đặt câu hỏi. Sự tò mò tồn tại có lý do của nó” (trích trong Calaprice, 2000). Quan điểm của ông khẳng định rằng, sự phát triển của khoa học và nhân loại khởi đầu từ sự tò mò không ngừng nghỉ.
Tác động đa chiều của việc đặt câu hỏi
Thật vậy, việc đặt câu hỏi có tác dụng vượt xa phạm vi học thuật. Trong nghiên cứu của Cable và Kay (2020), những ứng viên đặt câu hỏi trong phỏng vấn không chỉ tạo được thiện cảm với nhà tuyển dụng mà còn thể hiện tư duy chủ động, sự phù hợp với văn hóa tổ chức và năng lực dự báo sự hài lòng trong công việc tương lai. Trong khi đó, người không biết hỏi sẽ mất cơ hội xây dựng mối quan hệ, bộc lộ năng lực và khai thác thông tin then chốt.
Tương tự, các nghiên cứu của Alison et al. (2017) chỉ ra rằng con người thường đánh giá thấp vai trò của câu hỏi trong việc tạo dựng thiện cảm và xây dựng mối quan hệ trong tương tác xã hội. Điều đó cho thấy, việc đặt câu hỏi không chỉ nâng cao chất lượng giao tiếp mà còn tạo tiền đề cho sự gắn kết giữa các cá nhân.
Ngoài ra, sự phát triển của câu hỏi còn phản ánh mức độ trưởng thành trong tư duy. Trẻ nhỏ thường hỏi “Cái gì đây?”, trong khi người trưởng thành sẽ tiếp tục với “Nó đến từ đâu?” hoặc “Nó được tạo ra thế nào?”. Người có tri thức thậm chí hỏi “Cấu tạo của nó là gì?”, “Nó có thể thay thế không?” hoặc “Nó có ảnh hưởng gì đến hệ thống xung quanh?”. Điều này cho thấy, câu hỏi không chỉ là công cụ để học, mà còn là thước đo trí tuệ và khả năng phản tư.
Câu hỏi trong lãnh đạo và giải quyết vấn đề
Không những vậy, khả năng đặt câu hỏi còn là năng lực cốt lõi trong lãnh đạo hiện đại. Theo Marquardt (2014), “nghệ thuật đặt câu hỏi” là một kỹ năng chiến lược trong quản trị con người, xây dựng nhóm, điều hành tổ chức và giải quyết vấn đề. Một người lãnh đạo biết cách đặt câu hỏi đúng – cả khi giao tiếp với cấp dưới lẫn trong hoạch định chiến lược – sẽ có nhiều khả năng thành công hơn một người chỉ biết truyền đạt mệnh lệnh. Marquardt lập luận rằng: “Cách nhanh nhất để giải quyết những vấn đề phức tạp chính là đặt câu hỏi đúng” (tr. 17).
Vậy làm sao để hỏi đúng? Câu hỏi không chỉ là hình thức, mà còn cần sự tinh tế về thời điểm, ngữ cảnh, đối tượng và mục đích. Takewahei – Chủ tịch một công ty bánh kẹo Nhật Bản – từng nói: “Học vấn có nghĩa đúng như cách viết của nó. Bạn học thông qua vấn đáp. Cứ hỏi đi rồi bạn sẽ trở nên thông thái” (trích trong Marquardt, 2014). Và như Lévi-Strauss khẳng định: “Bậc hiền minh không đưa ra câu trả lời đúng mà họ đưa ra câu hỏi chuẩn xác”.
Cuối cùng, như Einstein từng chia sẻ: “Nếu có một giờ để giải quyết một vấn đề, tôi sẽ dùng 55 phút để đặt câu hỏi để hiểu vấn đề, và chỉ 5 phút còn lại để đưa ra giải pháp” (Calaprice, 2000, tr. 109). Câu nói này là minh chứng sâu sắc cho vai trò nền tảng của câu hỏi – không chỉ để học, mà còn để lãnh đạo, tư duy và đổi mới.
4.1.1.Nghệ thuật đặt câu hỏi trong giao tiếp – mắt xích của hiểu biết
Trong kỷ nguyên thông tin và tri thức, câu hỏi không đơn thuần là phương tiện tìm kiếm câu trả lời, mà còn là công cụ thiết yếu để khám phá, kết nối và kiến tạo hiểu biết. Berger (n.d.) từng khẳng định: “Nghệ thuật và khoa học của việc đặt câu hỏi chính là nguồn gốc của mọi tri thức.” Phát biểu này không chỉ phản ánh vai trò nền tảng của câu hỏi trong tiếp cận tri thức, mà còn hàm ý rằng quá trình học tập đích thực khởi nguồn từ sự nghi vấn – từ một câu hỏi đúng lúc, đúng cách và đúng mục tiêu.
Đặt câu hỏi hiệu quả đóng vai trò như một chất xúc tác, khơi dậy trí tò mò và phát triển tư duy phản biện. Bell (n.d.) nhận định: “Đặt câu hỏi hiệu quả đem lại sự thấu hiểu, kích thích trí tò mò và nuôi dưỡng sự khôn ngoan.” Cùng quan điểm, Sait (n.d.) cho rằng: “Đặt câu hỏi là cách đầu tiên để bắt đầu sự thay đổi.” Như vậy, nghệ thuật đặt câu hỏi không chỉ góp phần vào tiến trình nhận thức cá nhân mà còn là điểm khởi đầu của các chuyển động xã hội, đặc biệt trong môi trường giáo dục và tổ chức.
Tuy nhiên, việc đặt câu hỏi không đơn thuần là nêu lên một thắc mắc. Nó đòi hỏi sự tinh tế về ngôn ngữ, sự chính xác trong mục tiêu, và sự nhạy bén về bối cảnh. Abelard (n.d.) từng nhấn mạnh: “Chìa khóa chính của tri thức thực sự là sự đặt câu hỏi thường xuyên và kiên định.” Tư tưởng này được củng cố bởi quan điểm của Bacon (n.d.): “Một câu hỏi khôn ngoan là một nửa của trí tuệ.” Mặt khác, nếu câu hỏi sai, hệ quả có thể nghiêm trọng. Drucker (n.d.) cảnh báo: “Sai lầm nghiêm trọng nhất không đến từ câu trả lời sai mà đến từ câu hỏi sai.” Le Guin (n.d.) cũng đồng tình: “Không có câu trả lời đúng nào cho những câu hỏi sai.” Do đó, trong học tập và giao tiếp, mỗi cá nhân cần rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi phù hợp với hoàn cảnh, đối tượng và mục đích đối thoại.
Tầm quan trọng của câu hỏi trong Học tập và Giao tiếp Xã hội
Về mặt kỹ thuật, Fairbairn (2015) đề xuất sáu dạng câu hỏi mở nền tảng – “Cái gì, Như thế nào, Tại sao, Khi nào, Ở đâu và Ai” – như một bộ công cụ hiệu quả để khám phá và định hướng tư duy. Robbins (2015) nhấn mạnh: “Những người thành công đặt những câu hỏi hay hơn, và vì thế họ có được câu trả lời tốt hơn.” Đồng thời, Palit (2015) khẳng định: “Sức mạnh của việc đặt câu hỏi là nền tảng của mọi tiến bộ nhân loại.” Quan điểm này được phản ánh rõ trong chính sách giáo dục của các trường đại học hàng đầu như Cambridge: “Đặt câu hỏi hiệu quả là yếu tố cơ bản trong học tập và tiến bộ, đóng vai trò thiết yếu trong mọi lớp học” (Cambridge Community, n.d.).
Trong môi trường giao tiếp xã hội, kỹ năng đặt câu hỏi cần được phát triển như một nghệ thuật tương tác giữa người với người. Tony Robbins (n.d.) đã nói: “Cách chúng ta giao tiếp với người khác và với chính bản thân sẽ quyết định chất lượng cuộc sống của chúng ta.” Đặt câu hỏi đúng không chỉ truyền đạt nội dung, mà còn thể hiện sự quan tâm và thấu hiểu người đối thoại. John C. Maxwell (n.d.) gọi đó là “Charisma”: “Người ta hứng thú với người thực sự hứng thú với họ.” Rubio (2015) còn mở rộng: “Nghệ thuật đặt câu hỏi chính là đặt một câu hỏi không có đáp án, và sau đó sáng tạo để thỏa mãn sự tò mò vô hạn.” Tư tưởng này hòa nhịp với đánh giá của Voltaire (dẫn trong Palit, 2015): “Hãy đánh giá một con người qua những câu hỏi anh ta đặt ra chứ không phải qua những câu trả lời của anh ta.”
Đặt câu hỏi: Chìa khóa cho Giáo dục Hiện đại và Tư duy Phản biện tại Việt Nam
Tại Việt Nam, các mô hình giáo dục đổi mới hiện nay ngày càng nhấn mạnh vai trò của câu hỏi như một công cụ làm chủ tri thức. Trong nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Dung (2021) về đổi mới phương pháp giảng dạy tại TP. Hồ Chí Minh, kết quả cho thấy hơn 65% học sinh cải thiện rõ rệt kỹ năng tư duy phản biện khi được giáo viên khuyến khích đặt câu hỏi mở trong lớp học. Điều này minh chứng rằng việc đặt câu hỏi không chỉ tạo ra không gian học tập tích cực, mà còn thúc đẩy học sinh trở thành chủ thể tích cực trong hành trình chiếm lĩnh tri thức.
Trái ngược với mô hình giáo dục truyền thống – nơi giáo viên là trung tâm và học sinh bị động tiếp nhận – giáo dục hiện đại hướng đến cá nhân hóa, trong đó đặt câu hỏi trở thành công cụ định hướng tư duy. Một học sinh không biết đặt câu hỏi chẳng khác gì con thuyền không bánh lái, trôi nổi trong biển thông tin mà không xác định được đích đến. Ngược lại, người học biết đặt câu hỏi chính là người đang tự điều khiển hành trình khám phá của mình bằng năng lực tư duy độc lập và phản biện.
Từ đó, một câu hỏi lớn cần được đặt ra là: Liệu chúng ta đang dạy trẻ em và thanh thiếu niên cách đặt câu hỏi đúng, hay chỉ đang rèn luyện các em trả lời đúng? Câu hỏi này không chỉ có tính phản tư sâu sắc, mà còn là lời nhắc nhở rằng kỹ năng đặt câu hỏi không phải là bản năng tự nhiên, mà là năng lực cần được hình thành và bồi dưỡng thông qua giáo dục, môi trường học tập và văn hóa tư duy cởi mở.
Tóm lại, nghệ thuật đặt câu hỏi là mắt xích nền tảng của tư duy phản biện, giao tiếp hiệu quả và sự phát triển bền vững trong xã hội tri thức. Như Abelard từng khẳng định, “Sự đặt câu hỏi liên tục và thường xuyên chính là chiếc chìa khóa đầu tiên của trí tuệ.” Trên hành trình khám phá tri thức và hoàn thiện bản thân, hãy bắt đầu bằng một câu hỏi – nhưng phải là một câu hỏi đúng.
4.1.2.Mục đích, vai trò, phân loại câu hỏi
Có bao giờ bạn cảm thấy rằng khi giao tiếp với người khác bạn không hiểu được họ, đó là do hai bên có sự ngăn cách về lập trường và thường chỉ nói về vấn đề của riêng mình. Và kỹ năng đặt câu hỏi chính là cách để chúng ta thấu hiểu và đưa câu chuyện về một hướng.
Vậy việc đặt câu hỏi có vai trò như thế nào? Thứ nhất nó khiến khởi động được suy nghĩ của những người tham gia. Thứ hai khuyến khích sự tham gia của đối tác. Thứ ba là dẫn dắt được tư duy và cuộc đối thoại.
Tại sao đặt câu hỏi cần có mục đích? Khi chúng ta có được mục đích của câu hỏi thì chúng ta mới xác định được vấn đề (What?) và xác định được nguyên nhân là Tại sao (Why?), thu thập được những thông tin cần thiết là Ở đâu (Where?), khi nào (When?) và đối tượng là ai (Who?) và cuối cùng nó sẽ giúp chúng ta tìm ra phương pháp giải quyết vần đề (How?). Vậy việc đặt câu hỏi có vai trò như thế nào?
- Xác định được vấn đề (What?).
- Xác định được nguyên nhân là Tại sao (Why?).
- Thu thập được những thông tin cần thiết là Ở đâu (Where?) khi nào (When?) và đối tượng là ai (Who?).
- Tìm ra phương pháp giải quyết vần đề (How?).
Để chuẩn bị trình bày một ý tưởng, tóm tắt một sự kiện hoặc lật đi lật lại để hỏi về một vấn đề nào đó, chúng ta có thể đặt những câu hỏi với những gợi ý sau:
| Câu hỏi | Ví dụ |
| What
(Cái gì) |
Giao tiếp là gì?
Tài liệu này đề cập đến vấn đề gì? Công việc tiếp theo phải tiến hành là gì? Kế tiếp sự kiện này, thì cái gì khác xảy ra? (What else?) |
| Where (Ở đâu) Câu hỏi về nơi
chốn |
Vấn đề trình bày nằm trong lĩnh vực nào? Sự kiện lịch sử này xảy ra ở địa điểm nào?
Loại thảo dược này thường được trồng ở đâu? Vấn đề này còn liên quan đến các lĩnh vực nào khác? (Where else) |
| When
(Khi nào) Câu hỏi về thời điểm, thời gian |
Sự kiện này xảy ra khi nào?
Triết lý kinh doanh này bắt đầu xuất hiện khi nào? Khi nào thì chúng ta sẽ trình bày bài thuyết trình này? Các bước nghiên cứu (đề tài tốt nghiệp, luận văn, tiểu luận,…) sẽ được thực hiện theo từng bước thời gian nào, hoặc phải kết thúc từng bước khi nào?… |
| Câu hỏi | Ví dụ |
| Why (Tại sao) Câu hỏi về nguyên do là chủ thể hay đối tượng của hành động | Tại sao phải nghiên cứu vấn đề này?
Tại sao tác giả cuốn sách lại lựa chọn cách sắp xếp như thế này? Tại sao ý tưởng kinh doanh này thất bại? Tại sao thí nghiệm này không diễn ra đúng như dự kiến? (Why not) Chính sách vay tiền mua nhà ở xã hội của nhà nước hướng đến đối tượng nào? |
| Who
(Ai) Câu hỏi về người |
Ai đã nghiên cứu vấn đề này?
Ai phụ trách dự án này? Khi gặp khó khăn trong thủ tục nộp thuế, tôi sẽ hỏi ai? Ai là tác giả của cuốn sách đang làm dư luận xôn xao? Còn ai khác sẽ hưởng lợi khi dự án này được tiến hành không? (Who else) |
| How
(Như thế nào, Bao nhiêu) |
Chiếc máy này hoạt động như thế nào?
Nên ăn mặc như thế nào khi tham dự phỏng vấn xin việc? Dự án này sẽ tiêu tốn bao nhiêu tiền? (How much) Có bao nhiêu người tham gia sự kiện này? (How many) |
Một đặc tính tuyệt vời của não bộ là nếu bạn đặt câu hỏi, nó sẽ đưa ra câu trả lời. Đó chính là lý do vì sao việc đặt câu hỏi đúng rất quan trọng.
Mục đích đặt câu hỏi
Đặt câu hỏi đúng quan trọng hơn ngàn lần tìm câu trả lời đúng cho một câu hỏi sai. Có thể nói, mục đích đặt câu hỏi là công cụ hiệu quả để gợi mở giá trị tiềm ẩn trong tổ chức. Đặt câu hỏi thúc đẩy thảo luận và trao đổi ý tưởng, nhằm cải thiện hiệu suất, xây dựng mối quan hệ và niềm tin giữa các thành viên trong nhóm.
Mục đích đặt câu hỏi: Một là, nó khiến khởi động được suy nghĩ của những người tham gia. Hai là, khuyến khích sự tham gia của đối tác. Ba là, dẫn dắt được tư duy và cuộc đối thoại. Bốn là, tìm kiếm được sự đồng cảm của người tham gia. Năm là, tạo được môi trường thân thiện trong giao tiếp.
Vai trò đặt câu hỏi
Khởi động được suy nghĩ của những người tham gia. Khuyến khích sự tham gia của đối tác. Dẫn dắt tư duy và cuộc đối thoại.Tìm kiếm sự đồng cảm người tham gia. Tạo môi trường thân thiện trong giao tiếp. Việc đặt câu hỏi rất quan trọng và một câu hỏi đúng sẽ đem lại nhiều lợi ích: Tập trung được suy nghĩ người khác; xây dựng và củng cố mối qua hệ tốt; xoa dịu mâu thuẫn trong các cuộc tranh luận; thể hiện sự thu hút người khác; khơi dậy suy nghĩ và nhận được tư vấn.
Rất nhiều người sợ việc đặt câu hỏi:
Thứ nhất, sợ đối tác nghĩ mình không biết.
Thứ hai, khi mình hỏi liệu đối tác có trả lời được cho mình hay không?
Thứ ba, do thói quen và tâm lý sợ nói trước đám đông.
Nhưng nếu bạn đặt được câu hỏi đúng bạn sẽ nhận được rất nhiều ích lợi như:
Tập trung được suy nghĩ của người khác. Tạo được quan điểm chung.
Xây dựng và củng cố được mối quan hệ tốt.
Xoa dịu được những mâu thuẫn trong các cuộc tranh luận. Thể hiện sự chân thành, quan tâm đến người khác.
Thể hiện sự thu hút cả tập thể.
Truyền tải được sự tinh tế và nhạy bén của bạn.
Khơi dậy những suy nghĩ và nhận được tư vấn của người khác.
PHÂN LOẠI CÂU HỎI
Phân loại là sự phân chia sắp xếp các sự vật hiện tượng dựa vào những dấu hiệu giống nhau và khác nhau giữa chúng trong tự nhiên, xã hội theo một trật tự nhất định tùy thuộc vào mục đích phân loại. Câu hỏi có thể được phân loại theo nhiều cách. Nếu theo cách đặt câu hỏi, có thể phân chia thành câu hỏi đóng và câu hỏi mở…
(1) Câu hỏi đóng
Câu hỏi đóng thường được trả lời bằng một từ hoặc bằng một câu ngắn. Câu hỏi đóng là những câu hỏi mà câu trả lời thường là “có”, “không” hoặc một thực tế đơn giản nào đó, tính chất của nó là xác nhận lại thông tin, chứ không có tính gợi mở. Hỏi đóng thường dùng với tính chất là câu mở đầu cho một đề tài nào đó. Chẳng hạn, câu hỏi đóng dùng để thăm dò, giúp bạn xác định nhanh được người đối diện có hứng thú/quan tâm không đến điều bạn nói. Qua cách trả lời của họ, bạn có thể tiếp tục hoặc dừng lại. Không nên lạm dụng câu hỏi đóng liên tục, vì điều này sẽ khiến người đối diện nghĩ là bạn đang tra khảo họ.
Câu hỏi đóng thường nhận được câu trả lời rất ngắn hoặc chỉ có một từ. Ví dụ: “Bạn có khát không?” Câu trả lời là “Có” hoặc “Không”; “Bạn sống ở đâu?” Câu trả lời thường là tên địa chỉ của bạn.
Câu hỏi đóng nên được sử dụng khi:
† Kiểm tra sự hiểu biết của bạn hay người khác: “Vậy, nếu có được chứng chỉ này, tôi sẽ được tăng lương?”
† Kết thúc cuộc thảo luận hoặc đưa ra quyết định: “Bây giờ chúng ta đã biết sự thật, liệu mọi người có đồng ý đây là hành động đúng đắn?”
† Thiết lập khung: “Bạn có hài lòng với dịch vụ từ ngân hàng của mình?”
Mặt khác, câu hỏi đóng sử dụng không đúng chỗ có thể giết chết cuộc trò chuyện và dẫn đến sự im lặng gây lúng túng, vì vậy tốt nhất nên tránh sử dụng nó khi cuộc trò chuyện đang diễn ra sôi nổi.
(2) Câu hỏi mở
Câu hỏi mở được dùng để hỏi về những thông tin chung chung. Loại câu hỏi này được dùng khi mở đầu cuộc phỏng vấn hoặc khi muốn đổi đề tài. Hỏi mở là hỏi khi muốn nắm bắt ý kiến riêng của người được hỏi, đào sâu thêm thông tin, khơi gợi người được hỏi nói về những điều bạn chưa biết hay còn mơ hồ. Câu hỏi mở thường bắt đầu bằng từ để hỏi có dạng
“vì sao, như thế nào, ở đâu, ý kiến của bạn về vấn đề đó…” (Trong Tiếng Anh là dạng câu hỏi WH [Why, how, where, when…). Câu hỏi mở là những câu hỏi không có câu trả lời cố định, chúng kích thích suy nghĩ và mở ra những trao đổi hoặc tranh luận, người được hỏi không bị gò bó về câu trả lời.
Với một câu hỏi đóng, chẳng hạn như: “Ngài có dùng cà phê không (ạ)?”, câu trả lời chỉ có thể là Có hoặc Không. Nhưng muốn khai thác thêm thông tin, ta cần phải đặt câu hỏi mở. Chẳng hạn: Nếu có thêm một thứ khác nữa để lựa chọn tôi có thể đặt câu hỏi: “Liệu tôi có thể (hân hạnh) phục vụ ngài món gì?” Câu hỏi như thế khuyến khích việc mở rộng thông tin (Ngoài cà phê, có thể lựa chọn trà, nước ngọt,…). Nếu muốn, có thể tiếp tục mở rộng câu hỏi như: “Ngài muốn dùng loại cà phê nào? (cà phê sữa, cà phê đen hoặc cà phê đen có đường,…”. Như thế, tính mở câu hỏi đã tiếp tục được mở rộng.
Câu hỏi mở rất cần thiết cho việc nghiên cứu, điều tra thực tế, cho biết kiến thức, sự hiểu biết, quan điểm hoặc cảm xúc của người trả lời. Câu hỏi càng mở, người được hỏi càng dễ trả lời.
Dưới đây là một số ví dụ:
† Điều gì đã xảy ra tại cuộc họp?
† Tại sao anh ta lại phản ứng như vậy?
† Bữa tiệc thế nào?
† Hãy cho tôi biết chuyện gì đã xảy ra tiếp theo.
† Mô tả tình huống chi tiết hơn.
Câu hỏi mở rất tốt khi:
† Phát triển cuộc trò chuyện cởi mở: “Bạn dự định làm gì vào kỳ nghỉ hè?”
† Tìm hiểu chi tiết hơn: “Chúng ta cần làm gì khác để thành công?”
† Tìm ra quan điểm hay vấn đề của người kia: “Bạn nghĩ gì về những thay đổi này?”
Trong câu hỏi mở thường người hỏi đã định hướng điều gì có giá trị và điều gì quan trọng, cũng như khơi gợi nhiều đáp án đa dạng hoặc kích thích trao đổi, thảo luận và tranh luận.
Câu hỏi đào sâu (giúp khai thác thông tin, mở rộng vấn đề, giúp tìm hiểu bản chất vấn đề). Ví dụ: Điều này có ý nghĩa gì với bạn?/Bạn có thể mở rộng ý này như thế nào?/Theo bạn, bước tiếp theo có thể là gì?/ Tại sao vấn đề này lại quan trọng thế?/ Tại sao bạn nghĩ vậy?/ Bạn có thể nói theo cách khác không?/ Bạn có thể cho một ví dụ không? Bạn có thể giải thích lý do cho mọi người không?/ Bạn cho rằng đâu là vấn đề cốt lõi?
Câu hỏi Giả định (giúp thăm dò các khả năng và kiểm chứng các giả thuyết, giúp phát huy trí tưởng tượng). Ví dụ: Điều gì sẽ xảy ra nếu…?/ Nếu…, bạn nghĩ thế nào?/ Nếu…, bạn đồng ý hay phản đối?/ Ta có thể đưa ra giả định nào thay thế?/ Có cách thay thế nào không?/ Nếu điều đó xảy ra, nó có thể gây ra hậu quả gì? Tại sao?
Câu hỏi xác định nguồn thông tin? (giúp đánh giá mức độ tin cậy, trung thực của thông tin). Ví dụ: Dữ liệu được thu thập như thế nào?/ Bạn sử dụng phương pháp nào để thu thập?/Tại sao bạn nghĩ thông tin mình đưa ra là có thể tin cậy được?/ Tại sao bạn nghĩ rằng điều đó là đúng?/ Có lý do nào để nghi ngờ bằng chứng này không?/ Đây là ý kiến của bạn hay là bạn lấy từ một nguồn nào khác?
Câu hỏi về sự đánh giá của cá nhân (giúp đánh giá quan điểm, tình cảm, suy nghĩ của cá nhân). Ví dụ: Bạn nghĩ gì về…?/ Bạn đánh giá như thế nào về…?/ Bạn đã từng ở trong tình huống đó chưa và bạn xử lý ra sao?/ Điều gì khiến bạn tin như thế?
(3) Câu hỏi hình phễu
Kỹ thuật đặt câu hỏi dạng hình phễu bắt đầu từ những câu hỏi chung, sau đó đi vào trọng tâm trong mỗi câu trả lời để hỏi sâu hơn theo từng cấp độ. Loại câu hỏi này phổ biến khi người điều tra muốn lấy thông tin từ nhân chứng:
† “Có bao nhiêu người tham gia đánh nhau?” “Khoảng mười người.”
† “Họ là trẻ con hay người lớn?” “Phần lớn là trẻ con.”
† “Chúng ở lứa tuổi nào?” “Khoảng 14, 15 tuổi.”
† “Có ai trong số chúng ăn mặc đặc biệt?”
“Vâng, một vài trong số chúng đội mũ bóng chày màu đỏ.”
† “Bạn có nhớ logo trên một trong những chiếc mũ?” “Tôi nhớ mình nhìn thấy một chữ N lớn.”
Sử dụng kỹ thuật này, thám tử giúp nhân chứng nhớ lại tình huống và dần dần tập trung vào một chi tiết hữu ích. Có lẽ anh ta có thể xác định được những chàng trai trẻ đội chiếc mũ như thế từ CCTV. Thám tử sẽ không có được thông tin này nếu chỉ đơn giản đưa ra một câu hỏi mở như “Bạn có thể cho tôi biết những chi tiết mà mình nhìn thấy?”
Khi sử dụng câu hỏi phễu, hãy bắt đầu với câu hỏi đóng. Khi phát triển, hãy bắt đầu sử dụng nhiều câu hỏi mở hơn.
Nên sử dụng câu hỏi phễu khi:
† Tìm hiểu chi tiết hơn về một điểm cụ thể: “Hãy cho tôi biết thêm về lựa chọn thứ 2”.
† Đạt được sự quan tâm hoặc gia tăng sự tự tin của người bạn đang nói chuyện cùng: “Bạn đã sử dụng Bàn trợ giúp IT?”, “Họ có giải quyết vấn đề của bạn?”, “Thái độ người nhận điện thoại của bạn thế nào?”
(4) Câu hỏi thăm dò
Sử dụng câu hỏi thăm dò là một cách tìm kiếm thông tin khác chẳng hạn như hỏi về một ví dụ cụ thể để giúp bạn hiểu rõ về vấn để họ vừa nói. Có lúc bạn sẽ cần thông tin thêm để làm sáng tỏ vấn đề, “Khi nào anh cần bản báo cáo? Anh có muốn xem bản nháp trước khi tôi gửi cho anh bản cuối cùng không?”, hoặc để kiểm tra xem liệu có minh chứng nào cho điều vừa được đưa ra hay không, “Làm thế nào anh biết đội ngũ bán hàng không thể sử dụng dữ liệu mới?”. Để đặt câu hỏi thăm dò hiệu quả, nên sử dụng công thức “5 Vì sao” (5 whys) – một phương pháp giúp bạn nhanh chóng nắm được gốc rễ vấn đề.
Sử dụng câu hỏi chứa từ “chính xác” để thăm dò xa hơn: “Chính xác là ai muốn nhận báo cáo này?”
Câu hỏi thăm dò tốt cho trường hợp:
Thu thập thông tin rõ ràng, đảm bảo bạn biết toàn bộ câu chuyện và hiểu nó kỹ lưỡng.
Lấy thông tin từ những người đang cố gắng né tránh nói với bạn điều gì đó.
(5) Câu hỏi dẫn dắt
Câu hỏi dẫn dắt nhằm dẫn người nghe theo cách bạn nghĩ… Cho người nghe chọn giữa 2 cái, mà cả 2 bạn đều hài lòng, hơn là chỉ có một lựa chọn hoặc là không làm gì cả. Lựa chọn “không gì cả” vẫn có thể xảy khi bạn hỏi “bạn thích A hay B hơn”, nhưng hầu hết mọi người đều quyết định một trong 2 lựa chọn mà bạn đưa ra.
Loại câu hỏi này dẫn dắt người trả lời theo cách suy nghĩ của bạn. Chúng có thể làm điều này bằng nhiều cách:
Với một giả định: “Bạn nghĩ dự án này sẽ chậm tiến độ bao lâu?”.
Nó giả định, dự án chắc chắn sẽ không được hoàn thành đúng thời hạn.
Bằng cách thêm một lời kêu gọi cá nhân để đạt được sự đồng thuận cuối cùng: “Nam làm việc rất hiệu quả, bạn không nghĩ thế sao?” Hoặc “Lựa chọn thứ 2 tốt hơn, phải không?”
Chi tiết câu hỏi để câu trả lời “dễ nhất” là “Có” (xu hướng tự nhiên của chúng ta là muốn nói “có” hơn “không”): “Sao chúng ta không chấp nhận lựa chọn 2 nhỉ?” có nhiều khả năng đồng thuần hơn là “Bạn có muốn chấp nhận lựa chọn 2?”. Một cách tốt để làm điều này là khiến nó trở nên cá nhân. Ví dụ: “Bạn có muốn tôi tiếp tục với lựa chọn 2?” thay vì “Tôi có nên chọn phương án 2?”.
Cho mọi người sự lựa chọn giữa 2 lựa chọn, cả 2 lựa chọn mà bạn đều hài lòng, thay vì chọn một lựa chọn hoặc không làm gì. Nói một cách chính xác, lựa chọn “không” vẫn xảy ra, khi bạn hỏi “Bạn thích A hay B hơn”, nhưng hầu hết mọi người sẽ bị cuốn vào việc đưa ra quyết định giữa hai lựa chọn bạn đưa ra.
Lưu ý câu hỏi dẫn dắt có xu hướng đóng.
Câu hỏi dẫn dắt nên được sử dụng trong trường hợp:
Muốn nhận được câu trả lời bạn muốn nhưng vẫn để người khác cảm thấy họ có sự lựa chọn.
Chốt sale: “Nếu, đó là câu trả lời cho tất cả câu hỏi của bạn, chúng ta thỏa thuận mức giá chứ?”
Sử dụng câu hỏi dẫn dắt cẩn thận. Nếu bạn sử dụng chúng theo cách gây tổn hại đến lợi ích của người khác thì sẽ bị coi là không trung thực.
(6) Câu hỏi tu từ
Khái niệm về câu hỏi tu từ là gì?
Định nghĩa về câu hỏi tu từ
Câu hỏi tu từ là câu hỏi được đặt ra nhưng không nhằm mục đích tìm kiếm câu trả lời hoặc câu trả lời đã nằm ngay trong câu hỏi, nhằm nhấn mạnh nội dung người dùng muốn gửi gắm. Câu hỏi tu từ được đặt ra nhằm tập trung sự chú ý của người nghe, người đọc vào một mục đích cụ thể nào đó. Do đó, câu hỏi tu từ về hình thức là một câu hỏi nhưng thực chất đó là câu phủ định có cảm xúc hay câu khẳng định.
Loại câu này thường được dùng nhiều trong các văn bản nghệ thuật, có tác dụng làm cho lời văn trở nên sinh động, đem lại cho người đọc những tưởng tượng lý thú. Trong cuộc sống hàng ngày, người ta bắt gặp câu hỏi tu từ được mọi người dùng trong giao tiếp với nhau.
Nói một cách ngắn gọn, câu hỏi tu từ không thực sự là câu hỏi, vì chúng không mong đợi câu trả lời. Chúng thực sự chỉ là những câu nói được phác họa dưới dạng câu hỏi: “Không phải công việc thiết kế của John rất sáng tạo sao?”
Mọi người sử dụng câu hỏi tu từ vì muốn thu hút người nghe – lôi kéo sự đồng thuận (“Có chứ và tôi thích làm việc với một đồng nghiệp sáng tạo”) – thay vì “nói” điều gì đó như: “Nam là một nhà thiết kế rất sáng tạo” (Họ có thể trả lời “Vậy thì sao?”).
Câu hỏi tu từ trở nên mạnh mẽ hơn nếu bạn sử dụng một chuỗi. “Đây chẳng phải là màn trình diễn tuyệt vời sao? Bạn thích cách chọn lựa màu sắc trong bức tranh này chứ? Không gian không thực sự tốt sao? Bạn có muốn chúng tôi trình bày thế này cho sản phẩm của chúng ta?”.
Đặc điểm của câu hỏi tu từ
Câu hỏi tu từ có những đặc điểm mà bạn cần ghi nhớ để phân biệt so với các dạng câu văn khác, cụ thể bao gồm:
† Câu hỏi tu từ được thể hiện với hình thức nghi vấn với một dấu hỏi ở cuối câu.
† Câu hỏi tu từ sẽ luôn ngầm ẩn một nội dung phán đoán phủ định hoặc khẳng định của người đặt câu hỏi.
† Người ta dùng câu hỏi tu từ nhằm mục đích khẳng định, nhấn mạnh ý mà mình muốn nói. Hoặc dùng câu hỏi tu từ theo cách ẩn dụ, nói lái đi để thể hiện ý kiến chê trách điều gì đó.
† Câu hỏi tu từ có chứa từ phủ định nhưng có nội dung khẳng định ngầm với mệnh đề tương ứng. Ngược lại, những câu không có từ phủ định nhưng nội dung lại ngầm thể hiện ý phủ định của mệnh đề tương ứng.
† Câu hỏi tu từ bao gồm câu hỏi tu từ có giá trị phủ định và câu hỏi tu từ có giá trị phủ định.
Tóm lại, câu hỏi tu từ được sử dụng nhằm mang lại hiệu quả trực tiếp nếu người nghe hiểu. Nếu họ không hiểu, câu hỏi tu từ sẽ bị mất đi tác dụng của nó.
Phân biệt câu hỏi tu từ với biện pháp tu từ
Nếu câu hỏi tu từ là câu hỏi được đặt ra nhằm mục đích nhấn mạnh vào hàm ý nhất định nào đó mà không đòi hỏi câu trả lời. Trong khi đó, biện pháp tu từ dùng trong văn nói và viết bằng cách sử dụng ngôn ngữ một cách đặc biệt, khác thường trong một đơn vị ngôn ngữ về từ, câu hay văn bản trong ngữ cảnh nhất định nhằm tăng sức gợi cảm, gợi hình cho diễn đạt, tạo ấn tượng với người đọc về một cảm xúc, một hình ảnh hay câu chuyện trong tác phẩm.
Biện pháp tu từ được người ta dùng nhằm mục đích tạo nên những giá trị biểu cảm, biểu đạt đặc biệt so với cách sử dụng ngôn ngữ thông thường. Bạn có thể tìm thấy biện pháp tu từ trong văn bản gồm biện pháp tu từ về từ và biện pháp tu từ về cú pháp.
Trong đó, biện pháp tu từ trong văn bản nghệ thuật được sử dụng rất đa dạng và phong phú. Những người nghệ sĩ của ngôn từ thường áp dụng các biện pháp tu từ trong văn bản để tăng tính nghệ thuật cho tác phẩm của mình, góp phần tạo nên dấu ấn cá nhân cho tác phẩm.
Biện pháp tu từ bao gồm biện pháp tu từ về cú pháp và biện pháp tu từ về từ với nhiều loại khác nhau.
Một số biện pháp tu từ về từ
Sau đây là các biện pháp tu từ về từ thường gặp:
† Biện pháp tu từ so sánh. So sánh là biện pháp đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng để tăng sức gợi hình, gợi cảm cho biểu đạt. Ví dụ: Trẻ em như búp trên cành. Câu thơ trên so sánh trẻ em như búp trên cành. Vì trẻ em và búp trên cành là sự non nớt và cần được bao bọc, che chở và chăm sóc.
† Biện pháp tu từ nhân hóa. Phép tu từ nhân hóa là cách gọi hoặc miêu tả con vật, đồ vật, cây cối, hiện tượng thiên nhiên bằng những từ ngữ vẫn được dùng để gọi hoặc miêu tả con người. Làm cho chúng trở nên sinh động, hấp dẫn, gần gũi, sống động và có hồn hơn.
† Biện pháp tu từ ẩn dụ. Biện pháp tu từ ẩn dụ là phép tu từ gọi tên hiện tượng, sự vật này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có những nét tương đồng nhau nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho diễnđạt. Ẩn dụ cũng là một biện pháp so sánh dựa trên sự giống nhau về hình dáng, màu sắc, tính chất, chức năng của hai đối tượng tương đồng nhau.
† Biện pháp tu từ hoán dụ. Hoán dụ là biện pháp tu từ gọi tên hiện tượng, sự vật, khái niệm này bằng tên của một hiện tượng, sự vật khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm làm tăng tính gợi hình, gợi cảm cho diễn đạt.
† Biện pháp tu từ điệp ngữ. Điệp ngữ hay Điệp từ – là một biện pháp tu từ trong văn học chỉ việc lặp lại một hoặc nhiều lần một từ, một cụm từ hoặc cả câu trong một khổ thơ, một đoạn văn; rộng hơn là lặp lại trong một bài thơ hay một bài văn.
† Biện pháp tu từ nói quá. Nói quá là một biện pháp tu từ để phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, sự việc, hiện tượng, hành động. Tác dụng của nói quá nhằm mục đích nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm. Nói quá hay còn được gọi là nói khoa trương, nói phóng đại, thậm xưng, cường điệu, ngoa ngữ.
† Biện pháp tu từ nói giảm nói tránh. Nói giảm nói tránh là một biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển, tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục, thiếu lịch sự.
† Biện pháp tu từ chơi chữ. Chơi chữ là cách biến hóa ngôn từ kết hợp tính nghệ thuật của người Việt. Nó được sử dụng phổ biến trong thơ ca chính thống và ca dao, tục ngữ gắn liền trong cuộc sống đời thường. Biện pháp tu từ này có tác dụng làm câu thơ, lời văn thêm phần dí dỏm, trào phúng và có tính giáo dục cao.
† Biện pháp tu từ tương phản. Biện pháp tu từ tương phản là cách cách sử dụng từ ngữ đối lập, trái ngược nhau để tăng hiệu quả diễn đạt, “Anh hùng đâu cứ phải mày râu”.
† Biện pháp tu từ điệp từ điệp ngữ. Điệp ngữ hay Điệp từ – là một biện pháp tu từ trong văn học chỉ việc lặp lại một hoặc nhiều lần một từ, một cụm từ hoặc cả câu trong một khổ thơ, một đoạn văn; rộng hơn là lặp lại trong một bài thơ hay một bài văn.
Như vậy, biện pháp tu từ rất đa dạng so với câu hỏi tu từ và được sử dụng mang tính nghệ thuật cao trong các tác phẩm văn học làm gia tăng tính biểu đạt, biểu cảm cũng như tạo sự hấp dẫn cho các tác phẩm.
Phân biệt câu hỏi tu từ với câu hỏi thường
So với câu hỏi tu từ, câu hỏi thường là câu dùng để hỏi thông tin nhằm mục đích làm sáng tỏ một nội dung nào đó mà người hỏi chờ đợi câu trả lời từ người được hỏi. Do đó, trong câu nghi vấn sẽ gồm ít nhất 2 chủ thể là người hỏi và người được hỏi. Đó là câu hỏi trực tiếp, trong đó người hỏi nêu câu hỏi còn người được hỏi nghe câu hỏi và trả lời. Hoặc là câu hỏi gián tiếp qua một công cụ nào đó như nêu câu hỏi qua thư và câu trả lời qua thư từ người được hỏi. Câu nghi vấn thường được dùng phổ biến trong cuộc sống hàng ngày.
Ngoài cách phân loại trên, dựa trên thang nhận thức Bloom chúng ta còn có thể phân loại thành những dạng câu hỏi sau:
Hình 4.1.: 3 bậc đầu tiên của Bloom
Câu hỏi biết: Là dạng câu hỏi giúp học sinh tái hiện những gì đã biết, đã trải qua. Học sinh dựa vào trí nhớ để trả lời. Dạng này thường yêu cầu kể lại, liệt kê, mô tả, liên hệ, trình bày, cho biết, gọi tên…
Câu hỏi hiểu: Là dạng câu hỏi nhằm kiểm tra học sinh cách liên hệ, kết nối các dữ kiện, số liệu, các đặc điểm,… khi tiếp nhận thông tin. Dạng câu hỏi này thường yêu cầu giải thích, nêu ý chính, so sánh, tóm tắt, trình bày, mô tả vắn tắt, v.v.
Câu hỏi vận dụng: Là dạng câu hỏi nhằm kiểm tra khả năng áp dụng những thông tin, kiến thức đã thu được vào tình huống mới.
Câu hỏi phân tích: Là dạng câu hỏi nhằm kiểm tra khả năng phân tích nội dung vấn đề, từ đó tìm ra mối liên hệ. Vận dụng phối hợp những kiến thức đã học từ đó đưa ra cách giải quyết vấn đề hoặc chứng minh luận điểm, hoặc đi đến kết luận, hoặc đề xuất mang tính sáng tạo.
Câu hỏi đánh giá: Là dạng câu hỏi nhằm kiểm tra khả năng suy xét, chọn lọc, lựa chọn, quyết định, cân nhắc và phán đoán của học sinh trong việc nhận định, đánh giá các ý tưởng, sự kiện, hiện tượng,… dựa trên các tiêu chí đưa ra.
Câu hỏi tổng hợp: Là dạng câu hỏi thường yêu cầu sự đề xuất, sáng tạo, dự đoán, lên kế hoạch, tưởng tượng, xây dựng, thiết kế…
Sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi
Có thể bạn đã sử dụng tất cả những kỹ thuật đặt câu hỏi trên mỗi ngày ở công sở hay ở nhà. Tuy nhiên bằng cách áp dụng có chủ ý kỹ thuật thích hợp, bạn có thể lấy được thông tin, câu trả lời hay kết quả mình mong muốn thậm chí hiệu quả hơn nhiều.
Câu hỏi là một phương pháp hiệu quả để:
Học: Hỏi câu hỏi mở và đóng, và dùng câu hỏi khám phá.
Xây dựng mối quan hệ: Người ta thường trả lời khẳng định khi bạn hỏi về điều mà họ làm hoặc khi bạn hỏi ý kiến họ. Nếu bạn làm điều này với thái độ quả quyết “Hãy nói với tôi điều anh thích nhất khi làm việc ở đây”, bạn sẽ xây dựng và duy trì được một cuộc trò chuyện cởi mở.
Quản lý và đào tạo: Trong trường hợp này nên sử dụng câu hỏi tu từ và câu hỏi có định hướng để giúp mọi người suy nghĩ và đồng ý với hành động hoặc khóa học do bạn gợi ý: “Sẽ rất tuyệt nếu đạt thêm vài giấy chứng nhận chất lượng nữa phải không?”
Tránh hiểu nhầm: Sử dụng câu hỏi thăm dò để tìm kiếm thông tin chính xác, đặc biệt khi kết quả được đặt lên hàng đầu. Để chắc chắn tránh được việc nhảy ngay đến phần kết luật, hãy sử dụng phương pháp Thang kết luận (The ladder of Inference).
“Tản nhiệt” tình huống gay gắt: Bạn có thể làm dịu cơn giận của khách hàng hoặc đồng nghiệp bằng cách sử dụng câu hỏi hình nón để giúp họ đi vào chi tiết vấn đề khiến họ bất bình. Phương pháp này không những tách họ khỏi cảm xúc mà còn giúp bạn tìm ra được vài ưu điểm nho nhỏ đủ cho khách hàng thấy họ đang “thắng” và không còn cáu gắt nữa.
Thuyết phục người khác: Không ai thích bị lên lớp, tuy nhiên hỏi một chuỗi câu hỏi mở sẽ giúp họ chấp nhận các lý do đằng sau quan điểm của bạn. “Anh nghĩ thế nào về việc tập trung đội ngũ bán hàng lại trong nửa ngày để nâng cấp laptop của họ?”.
Những lưu ý khi đặt câu hỏi
Tất nhiên trong quá trình giao tiếp không tránh khỏi những câu hỏi ngớ ngẩn, những sai lầm khiến cho cuộc đối thoại đi theo hướng khác. Đây là một điều các bạn thật sự cần nên tránh. Sau đây là những sai lầm thường gặp nhất.
Thuyết trình thay vì đặt câu hỏi: Thay vì hỏi bạn lại đi sâu vào vấn đề như chính bạn trả lời luôn câu hỏi cho chính bạn.
Hỏi để hạ phẩm giá của người: Đó là trường hợp bạn biết chắc câu hỏi đó làm người đó không thể trả lời được do khác chuyên môn hoặc câu hỏi quá tế nhị ảnh hưởng đến cuộc sống hay danh dự của họ.
Hỏi để khai thác thông tin, yếu điểm của đối thủ, từ đó áp đặt xoáy sâu vào những thông tin bất lợi đó. Điều này sẽ rất gây mất thiện cảm đối với người được hỏi.
Không tập trung lắng nghe câu trả lời vì bạn nghĩ chắc rằng bạn đã biết, điều này giống như bạn đang khinh thường đối tác vậy.
Hỏi những câu hỏi không phù hợp với đối tượng, không phù hợp với không gian, thời gian.
(Tháp câu hỏi Marquardt, 2004).
4.2. CÁC NGUYÊN TẮC ĐẶT CÂU HỎI
Trong các cuộc hội thoại, kỹ năng đặt câu hỏi không chỉ giúp thu thập thông tin mà còn là công cụ quan trọng để xây dựng mối quan hệ và thể hiện năng lực giao tiếp. Việc đặt câu hỏi đúng cách là nền tảng để thúc đẩy học hỏi, phát triển tư duy phản biện và tạo dựng sự tin tưởng. Như Harvard Business Review từng nhận định: “Một câu hỏi đúng lúc có thể mở ra những khả năng chưa từng được nghĩ tới” (Gregersen, 2018).
(1) Đặt câu hỏi dựa trên mức độ của mối quan hệ
Một trong những nguyên tắc quan trọng đầu tiên là cần xác định rõ mối quan hệ để lựa chọn phong cách và từ ngữ phù hợp khi đặt câu hỏi. Việc này vừa thể hiện sự tôn trọng vừa giúp người đối diện cởi mở hơn. Nhà nghiên cứu tâm lý học giao tiếp Nguyễn Thị Phương Hoa (2021) nhận xét: “Từ cách gọi tên đến cách hỏi đều có thể khiến mối quan hệ xích lại gần hoặc đẩy nhau ra xa.”
Chẳng hạn, trong môi trường công sở, khi hỏi ý kiến cấp trên, cần sử dụng từ ngữ nhã nhặn, ví dụ: “Anh/chị có thể chia sẻ thêm về quan điểm này không ạ?” Trong khi đó, với bạn bè thân thiết, phong cách đặt câu hỏi có thể tự nhiên hơn.
(2) Dựa trên nội dung, mục đích câu hỏi
Câu hỏi có thể là “câu hỏi đóng” nhằm xác định thông tin rõ ràng hoặc “câu hỏi mở” để khai thác sâu nội dung. Daniel Goleman, chuyên gia về trí tuệ cảm xúc, cho rằng: “Câu hỏi thông minh không phải để chứng minh bạn giỏi, mà để giúp người khác mở lòng” (Goleman, 2020).
Câu hỏi mở giúp tạo điều kiện cho đối phương bộc lộ suy nghĩ. Ví dụ: “Bạn nghĩ gì về việc áp dụng công nghệ mới trong nhóm của mình?” sẽ hiệu quả hơn câu hỏi đóng: “Bạn có đồng ý áp dụng công nghệ mới không?”
(3) Dùng ngôn từ, thái độ phù hợp
Lựa chọn từ ngữ phù hợp với trình độ, kinh nghiệm của người được hỏi là điều then chốt. Giáo sư Trần Hữu Đức của Đại học Quốc gia Hà Nội (2019) nhấn mạnh: “Cách bạn đặt câu hỏi chính là cách bạn thể hiện sự thấu cảm và văn hóa giao tiếp của mình.”
Đặc biệt, cần tránh đặt câu hỏi quá riêng tư, sỗ sàng hoặc dùng ngôn ngữ chuyên môn hóa quá mức. Ví dụ, thay vì hỏi: “Dự đoán của anh về diễn biến lãi suất ngắn hạn trong bối cảnh stagflation là gì?”, hãy hỏi: “Anh có thể chia sẻ nhận định về tình hình lãi suất trong giai đoạn hiện tại không?”
(4) Hỏi một cách văn minh, lịch sự
Nhiều nhà tâm lý học xã hội đã cảnh báo về “những câu hỏi xâm phạm đời tư” – là nguyên nhân hàng đầu làm đổ vỡ giao tiếp. “Không phải lúc nào sự quan tâm cũng được thể hiện bằng cách hỏi về những điều người khác không muốn nói” (Nguyễn Minh Thảo, 2020).
Theo khảo sát của Trường Đại học Stanford (2021): “Câu hỏi tốt nhất là câu hỏi có ích cho người được hỏi lẫn người hỏi, chứ không chỉ thỏa mãn sự tò mò cá nhân.” Do đó, tránh các câu như “Bao giờ lấy chồng?”, “Lương tháng bao nhiêu?” vì không chỉ gây khó xử mà còn làm giảm chất lượng mối quan hệ.
(5) Lắng nghe chân thành
Đặt câu hỏi mà không lắng nghe tương đương với việc hỏi cho có. Lắng nghe là một phần không thể thiếu trong kỹ năng hỏi – nó tạo cảm giác an toàn cho người trả lời, khuyến khích họ mở lòng. Theo Trường Đại học Yale (2023): “Một câu hỏi tốt đi liền với sự im lặng đúng lúc và ánh mắt biết lắng nghe.”
Từ điển Bách khoa Britannica (2020) định nghĩa “lắng nghe chủ động” là: “Sự hiện diện toàn tâm của người hỏi, nơi mọi từ ngữ, ánh mắt và hành vi đều mang ý nghĩa khích lệ người đối diện bày tỏ.”
Đặng Hoàng Giang (2021) – tác giả chuyên viết về chủ đề thấu cảm – nhấn mạnh: “Người hỏi hay là người không cần nói nhiều, mà biết dừng lại để cho người khác có cơ hội nói thật.”
4.3.QUY TRÌNH ĐẶT CÂU HỎI ĐẠT HIỆU QUẢ
4.3.1.Các bước chuẩn bị cho việc đặt câu hỏi
Các bước chuẩn bị được hiểu là cách bạn dẫn dắt một cuộc đối thoại bằng những câu hỏi mang lại không khí tích cực giúp duy trì cuộc nói chuyện và đảm bảo mạch câu chuyện theo dự kiến.
Lên kế hoạch: Trước bất kỳ một câu hỏi nào, bạn cũng cần có kế hoạch cụ thể xem mình hỏi với mục đích gì và hỏi thông tin chính là gì để tránh câu hỏi đi lạc đề khiến người nghe khó hiểu.
Đặt câu hỏi: Kỹ năng đặt câu hỏi trong giao tiếp khác với kỹ năng đặt câu hỏi trong phỏng vấn nhưng dù là trong trường hợp nào thì bạn cũng cần đưa ra những vấn đề mới, có tính sáng tạo và đúng theo mạch câu chuyện. Bạn cần tránh lặp lại những thông tin đã nói ở trên và tránh đưa ra nhiều câu hỏi cùng một lúc khiến người nghe bị rối.
Lắng nghe và chia sẻ: Việc lắng nghe và chia sẻ những thông tin của mọi người giúp bạn làm chủ được tình huống và tạo thuận lợi cho việc đưa ra các câu hỏi phù hợp với hoàn cảnh của câu chuyện đang tiếp diễn.
Sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi
Có thể bạn đã sử dụng tất cả kỹ thuật đặt câu hỏi trên trong cuộc sống hàng ngày, tại nơi làm việc và ở nhà. Nhưng khi được áp dụng một cách có ý thức, thích hợp, bạn có thể thu thập thông tin, phản hồi hay kết quả mình muốn hiệu quả hơn.
Đặt câu hỏi là một cách mạnh mẽ để:
Học hỏi: Đặt câu hỏi mở và đóng và sử dụng câu hỏi thăm dò.
Xây dựng mối quan hệ: Mọi người thường phản hồi tích cực nếu bạn hỏi về những việc họ làm, ý kiến của họ. Nếu thực hiện điều này theo cách khẳng định “Hãy nói với tôi điều bạn thích nhất khi làm việc ở đây”, bạn có thể xây dựng và duy trì cuộc đối thoại cởi mở.
Quản lý và huấn luyện: Câu hỏi tu từ và câu hỏi dẫn dắt rất hữu ích. Chúng giúp mọi người phản ánh và cam kết làm theo hành động mà bạn đã đề xuất: “Có thêm bằng cấp không tuyệt sao?”.
Tránh hiểu nhầm: Sử dụng câu hỏi thăm dò để tìm kiếm sự rõ ràng, đặc biệt khi hậu quả là đáng kể. Và để đảm bảo tránh kết luận vội vàng, bạn có thể sử dụng công cụ Nấc thang suy luận.
Loại bỏ tình huống nóng giận: Bạn có thể khiến khách hàng, đồng nghiệp đang tức giận bình tĩnh bằng cách sử dụng câu hỏi phễu, khiến phàn nàn của họ trở nên chi tiết hơn. Điều này không chỉ làm họ phân tâm khỏi cảm xúc của mình, mà còn giúp bạn nhận ra một thực tế nhỏ mình có thể làm, đủ để khiến họ cảm thấy “chiến thắng” một cái gì đó và không còn tức giận nữa.
Thuyết phục mọi người: Không ai thích bị dạy bảo, nhưng đặt ra một loạt câu hỏi mở giúp người khác nắm được lý do đằng sau quan điểm của bạn. “Bạn nghĩ gì về việc đưa đội bán hàng đi nâng cấp laptop nửa ngày?”.
Đảm bảo bạn cho người nghe đủ thời gian để phản hồi. Có thể gồm cả thời gian suy nghĩ trước khi trả lời, do đó, đừng chỉ diễn giải tạm dừng là “Không bình luận” và tiếp tục.
Kết hợp đặt câu hỏi và lắng nghe để hiểu được ý mọi người và câu trả lời của họ.
Ngôn ngữ cơ thể và giọng điệu của bạn cũng tác động không nhỏ tới câu trả lời mà bạn nhận được khi đặt câu hỏi.
4.3.2.Quy trình đặt câu hỏi
Trong kỹ thuật đặt câu hỏi giảng viên cũng cần phải nắm rõ quy trình để đưa ra câu hỏi phù hợp đúng thời điểm.
Bước 1. Chuẩn bị câu hỏi: xác định nội dung & ý chính của nội dung học tập, hỏi về những gì, hỏi để làm gì
Bước 2. Đối chiếu và thích ứng các câu hỏi với đặc điểm và trình độ khác nhau của đối tượng. Câu hỏi cần đáp ứng các yếu tố sau:
† Tính minh bạch, rõ ràng: Câu hỏi đơn giản, ngắn gọn không đánh đố.
† Tính thách thức. Câu hỏi không nên quá dễ mà đòi hỏi học sinh phải suy nghĩ và nỗ lực nhất định khi đưa ra câu trả lời. Đồng thời phải làm cho học sinh cảm thấy hãnh diện và thỏa mãn khi trả lời đúng.
† Tính định hướng: Câu hỏi phải hướng đến số đông. Câu hỏi phải gây được phản ứng ở nhiều học sinh; ai cũng cảm thấy mình có trách nhiệm trả lời, phải suy nghĩ; do đó tạo được không khí học tập sôi nổi.
† Tính vừa sức: đây là nguyên tắc quan trọng và là yêu cầu chung cho mọi phương pháp dạy học. Câu hỏi phải nằm trong giới hạn của khả năng tri giác thông tin, ngôn ngữ, ý trong câu; kinh nghiệm cảm nhận các tình huống giao tiếp, năng lực tư duy, tưởng tượng; khả năng diễn đạt của học sinh.
† Tính linh hoạt. Câu hỏi cần tổng hợp về kiểu loại, về độ khó, về tính đối tượng. Chọn thời điểm thích hợp để hỏi (tình huống cụ thể) để dạy học đạt hiệu quả cao.
Bước 3. Lựa chọn ngôn từ diễn đạt phù hợp khi đặt câu hỏi
Câu hỏi đưa ra càng ngắn gọn, ít từ, ít mệnh đề, ít cấu trúc, ít thuật ngữ mới lạ càng tốt.
Bước 4. Khích lệ đối tượng tư duy để trả lời câu hỏi
Khi đặt câu hỏi, không nên quá dễ, không có tác dụng khích lệ học sinh. Diễn thuyết cũng không nên thừa nhận câu trả lời của đối tượng một cách dễ dãi. Đối với những câu hỏi khó, giảng viên cần chuẩn bị kỹ để chủ động giải quyết các tình huống bất ngờ.
Bước 5. Duy trì tiến trình hỏi – đáp bằng câu hỏi bổ trợ, mở rộng.
Bước 6. Đánh giá và thu thập thông tin phản hồi về quá trình trao đổi. Các câu hỏi cần tập trung vào nội dung chính yếu, cơ bản của chủ đề thảo luận; nhất là những yếu tố khái niệm và ứng dụng.
4.4.KỸ NĂNG VÀ CÁC CHIẾN LƯỢC ĐẶT CÂU HỎI
4.4.1.Kỹ năng đặt câu hỏi
Đặt câu hỏi là một nghệ thuật
Tại sao đặt câu hỏi là một nghệ thuật, người đặt câu hỏi là người nghệ sĩ. Bạn đã biết về SPIN chưa? SPIN là nghệ thuật đặt những câu hỏi cần thiết theo một trình tự nhất định nhằm mục đích đẩy nhanh tiến trình ra quyết định mua hàng mà không gây sức ép cho khách hàng. “Nghệ thuật” này do Neil Rackham – Nhà sáng lập, Chủ tịch và CEO của Công ty Nghiên cứu và Tư vấn quốc tế Huthwaite sáng tạo ra.
Để đưa ra quy trình SPIN, Neil Rackham đã phải quan sát hành vi của những người bán hàng đã thành công trong những thương vụ lớn trong nhiều năm. Neil Rackham là người đã tìm ra mô hình – tổng kết nghiên cứu thực nghiệm dựa trên 35.000 cuộc gọi bởi các chuyên gia hàng đầu với đối tượng là các thương vụ B2B được tài trợ bởi IBM, Xerox… SPIN tìm ra nghệ thuật đặt câu hỏi không phải là một quy trình, mà là hệ thống cách đặt câu hỏi đúng các câu hỏi như sau:
- Câu hỏi tình hình (Situation Questions): Tìm hiểu thông tin, thăm dò tình hình hiện tại của khách hàng, hình thành ngữ cảnh.
- Câu hỏi vấn đề (Problem Questions): Hỏi về những vấn đề khó khăn, thách thức hiện tại.
- Câu hỏi gợi ý (Implication Questions): Từ vấn đề nhỏ, khách hàng sẽ nhận ra vấn đề lớn (hậu quả).
- Câu hỏi định hướng (Need-payoff Questions): Tập trung vào giải pháp để giải quyết vấn đề.
SPIN luôn là công cụ hữu hiệu của những “người nghệ sĩ” bán hàng xuất sắc. Đó là nghệ thuật mà chúng ta luôn phải ghi nhớ và thực hành để có thể biến lời mình muốn nói thành lời khách hàng sẽ nói. Các bạn hoàn toàn có thể ứng dụng SPIN vào công việc tư vấn của mình. Sau đây, chúng tôi đưa ra một số mẫu câu hỏi ứng dụng kỹ năng SPIN dùng trong nhân viên kinh doanh để chúng ta cùng tham khảo:
Thu thập thông tin bằng câu hỏi tình hình
Thông tin sơ bộ có thể đến từ việc hỏi trực tiếp khách hàng, trong hợp đồng, các bản báo cáo, hoặc bất cứ một tài liệu cần thiết nào khác. Cần phải lưu ý rằng, trong các cuộc nói chuyện trực tiếp, bạn cần phải cẩn trọng khi sử dụng những câu hỏi tình hình. Đặt quá nhiều câu hỏi có thể tạo cho khách hàng cảm giác buồn chán, dị ứng thậm chí là phản kháng.
Ví dụ, nếu bạn làm trong lĩnh vực bất động sản. Trong một giao dịch, bạn có thể đặt câu hỏi như sau:
† Anh/chị sống ở đây lâu chưa?
† Anh/chị đã mua căn hộ/ nhà bao giờ chưa?
† Diện tích như thế nào là phù hợp với anh/chị?
† Anh/chị muốn chọn hướng nào?
Sau khi đã nắm chắc được tình hình, bạn cần sử dụng dạng câu hỏi tiếp theo: câu hỏi vấn đề.
Tìm kiếm vấn đề bằng các câu hỏi vấn đề
Trong ví dụ ở trên, để làm rõ vấn đề thực sự mà khách hàng đang gặp phải, bạn cần sử dụng các câu hỏi vấn đề như:
† Ngôi nhà hiện nay làm anh/ chị khó chịu ở điểm nào?
† Điểm nào của ngôi nhà hiện nay làm anh chị khó chịu nhất?
† Vì sao anh chị lại muốn chọn căn hộ/ nhà ở khu này?
Không phải khách hàng nào cũng sẵn sàng chia sẻ với nhân viên kinh doanh những vấn đề của mình. Để đạt được điều này, bạn cần phải biết cách gây thiện cảm với khách hàng ngay từ đầu cuộc nói chuyện. Trong bất cứ khoảnh khắc nào của cuộc hội thoại, nếu xuất hiện thông tin rằng có vấn đề tồn tại, thì bạn phải lập tức đưa ra câu hỏi gợi ý.
Đưa ra câu hỏi gợi ý
Sau khi xác định rõ nhu cầu thực sự của khách hàng, bạn cần tạo ra cho khách hàng nhận thức rõ ràng rằng: vấn đề nghiêm trọng đến nỗi có thể ảnh hưởng đến khách hàng trong tương lai, hoặc tương lai của khách hàng sẽ thật tồi tệ nếu không giải quyết vấn đề ngay. Với sự trợ giúp của các câu hỏi gợi ý, nhân viên kinh doanh buộc khách hàng cảm thấy sự khủng khiếp của những hậu quả. Bạn có thể đưa ra câu hỏi gợi ý cho trường hợp trên như sau:
† Anh/chị thử nghĩ xem, nếu còn tiếp tục sống chung với hàng xóm ồn ào, thì con anh/chị có thể sẽ phải gánh chịu những hậu quả nào?
† Con anh/chị xứng đáng được ở một môi trường tốt hơn, em giúp anh chị tìm một nơi yên tĩnh hơn nhé?
Có nghĩa, bạn giúp khách hàng liên hệ đến những hậu quả tức thời nếu vấn đề không được giải quyết.
Chốt vấn đề bằng các câu hỏi định hướng
Cuối cùng, khi khách hàng nhận thấy toàn bộ “thảm họa” trong vấn đề của mình, bằng một loạt các câu hỏi định hướng, bạn cần gợi ý để khách hàng phải tự nói về những ưu điểm và lợi ích của giao dịch này. Lấy ví dụ về vụ mua bán bất động sản ở trên, bạn có thể hỏi:
† Căn hộ/ nhà ở vị trí này có giải quyết được những vấn đề của anh/ chị không?
Nói chung, số lượng câu hỏi SPIN phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Sẽ không thông minh nếu đưa ra các câu hỏi tình hình khi khách hàng cảm thấy khó chịu vì bị soi mói.
Những kỹ năng cảm nhận tinh thế, làm cho khách hàng thấy thoải mái nhất, chỉ có thể có được cùng với kinh nghiệm và thời gian.
Với một nhân viên kinh doanh chuyên nghiệp, câu hỏi cần đưa ra được những lời khuyên có giá trị và bổ ích, đặt các câu hỏi đúng và trúng. Một vài lưu ý khi bạn sử dụng SPIN để đặt câu hỏi trong kinh doanh:
Luôn chủ động: Trong giao tiếp với khách hàng, bạn cần phải là người biết chủ động lắng nghe, chủ động đưa ra những câu hỏi thích hợp, đúng thời điểm.
Hạn chế hỏi khách hàng có hay không. Hãy hỏi tại sao và như thế nào nhiều hơn. Nguyên tắc khi đặt câu hỏi, điều cốt yếu là bạn để khách hàng được kể, câu trả lời có thể chưa rõ ràng nhưng bạn dễ dàng mở rộng câu chuyện để khai thác. Câu hỏi có không là những câu hỏi mang tính chất đóng. Tính chất đóng làm khách hàng khó “thổ lộ” nhiều hơn với bạn. Với những câu hỏi mở, nó làm cho bạn có thể mở rộng để khai thác được nội dung khác.
Đặt những câu hỏi xuất phát từ lợi ích để xác định xem khách hàng có cần hoặc muốn các đặc tính tạo ra lợi ích đó hay không? Hỏi những câu liên quan tới các tình huống phản đối mà bạn thường gặp. Hoặc là bạn không gặp phải sự phản đối nào hoặc câu trả lời sẽ giúp bạn biết chính xác nên định vị sản phẩm của mình thế nào trong giai đoạn áp dụng. Để từ đó bạn có thể giải quyết các vấn đề một cách thẳng thắn và trung thực.
Học cách đánh giá để có thể đưa ra câu trả lời hoặc câu hỏi trong giao tiếp. Bạn cần phải thể hiện mình là một nhân viên tâm lý với khách hàng, có thể hiểu được tâm lý khách hàng. Để đạt được điều này thì ngoài khả năng của bản thân, bạn cần phải luyện tập và quan sát rất nhiều. Học cách để loại trừ những khả năng có thể trong câu trả lời của khách hàng, định hướng và hướng dẫn khách hàng theo con đường mà bạn nghĩ rằng vừa tạo thuận lợi tốt nhất cho họ nhưng cũng mang lại lợi ích cho công ty.
Một điều tối kị quan trọng trong nghệ thuật đặt câu hỏi với khách hàng là không gây sức ép. Việc gây sức ép đối với khách hàng không phải là cách xử sự thông minh trong bán hàng. Tuy nhiên, nếu biết sử dụng sức ép đúng thời điểm sẽ giúp đẩy nhanh tiến độ khiến khách hàng đi đến quyết định mua hàng.
Nếu đặt quá nhiều câu hỏi không đúng trọng tâm và phù hợp với đối tượng rất dễ gây tâm lý khó chịu cho khách hàng, phản tác dụng gây tâm lý nghi ngờ và kết thúc giao dịch nhanh chóng
Việc luyện tập đưa ra câu hỏi SPIN rất quan trọng, cùng với đó là việc nắm bắt chắc tâm lý khách hàng trong các hoàn cảnh.
Nhưng hãy luôn nhớ một điều: “Không ai chuẩn bị để thất bại, chỉ có những người thất bại vì không chuẩn bị”. Hãy chuẩn bị thật kỹ những kịch bản cần thiết trước khi đến gặp khách hàng, để tránh “tái phát” căn bệnh nói nhiều, nói không mục tiêu,…
SPIN nghệ thuật đặt câu hỏi nhằm khơi gợi nhu cầu của khách hàng, đỉnh cao của nghệ thuật kinh doanh là phải biết đặt câu hỏi đúng. Bạn có biết sức mạnh của đặt câu hỏi đúng, khi bạn đặt một câu hỏi đúng bạn có thể biến một sự thất thế thành vượt trội. Khi đang tranh cãi việc đặt câu hỏi đúng có thể giải quyết mọi vấn đề, khiến cho đối phương lúng túng, thái độ thể hiện ra bên ngoài khi nhận được một câu hỏi khó đôi khi cũng là cách để chúng ta đánh giá được một người. Bạn muốn mình được nhớ đến vì điều gì? Câu hỏi đúng. Điểm chung của những bậc thầy về đào tạo nhân tài nằm ở khả năng dạy học trò của họ rằng, “Đừng học máy móc”; “Hãy đặt câu hỏi và tự đưa ra câu trả lời cho chính mình”. Nếu suy luận theo hướng đó, thì khi “lên lớp” người khác, đồng thời ta cũng đang cướp đi cơ hội được “tự nhận thức” của họ? Carlos Ghosn – Chủ tịch kiêm CEO của Tập đoàn Nissan từng nói: “Hãy xem trọng một câu hỏi đúng hơn một câu trả lời đúng”.
4.4.2. Kỹ năng giải quyết vấn đề với 5 câu hỏi tại sao (5 whys)
Giải quyết vấn đề là kỹ năng tối thiểu của bất kỳ nhà quản trị nào, đặc biệt trong kỷ nguyên 4.0, nơi mà sự phức tạp và biến động là điều không thể tránh khỏi. Bước đầu tiên – xác định đúng vấn đề – là điều kiện tiên quyết để tiến đến giải pháp hiệu quả. Như Drucker (2016) đã khẳng định: “Hiểu đúng vấn đề là đã đi được một nửa con đường giải quyết nó.”
Kỹ thuật 5 câu hỏi tại sao (5 whys), do Sakichi Toyoda phát triển từ năm 1930 và được áp dụng rộng rãi trong hệ thống sản xuất của Toyota, là một phương pháp đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả để truy tìm nguyên nhân gốc rễ. Việc đặt liên tiếp các câu hỏi “Tại sao?” giúp vượt qua bề mặt của vấn đề và khám phá bản chất sâu xa. Điều này được thể hiện rõ qua nhận định của Christensen (2017): “Một câu hỏi tốt có thể dẫn lối cả một chiến lược.”
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, việc thực hành kỹ thuật này còn giúp chuyển đổi phản ứng cảm tính thành phân tích logic, tăng khả năng đưa ra quyết định chính xác. OpenAI Research (2024) cho rằng: “Tư duy chuỗi tại sao là nền tảng để con người và AI cộng tác hiệu quả.”
Khả năng đặt câu hỏi sâu sắc không chỉ là công cụ mà còn là một dạng tư duy, như Nguyễn Hữu Đức (2021) đã khẳng định: “Đặt câu hỏi sâu là mở ra cơ hội cải tiến bền vững.” Tư duy phản biện, theo Lê Thẩm Dương (2019), bắt đầu từ việc “dám hỏi tại sao”, thể hiện sự chủ động, tự phản tỉnh và thái độ học tập suốt đời.
Thái độ này quan trọng hơn cả chỉ số thông minh tức thời, như Dweck (2020) nhấn mạnh: “Thái độ giải quyết vấn đề quan trọng hơn trí thông minh tức thời.” Đồng thời, Harvard Business School (2022) nhấn mạnh góc nhìn: “Không có vấn đề vĩnh viễn – chỉ có góc nhìn chưa đủ sâu.”
Ở góc độ lãnh đạo, việc liên tục đặt câu hỏi không chỉ giúp tháo gỡ nút thắt mà còn định hướng tổ chức. MIT Sloan (2018) viết: “Hỏi đúng câu tại sao giúp người lãnh đạo tìm được hướng đi đúng.” Trần Việt Dũng (2020) thì cho rằng: “Không phải vấn đề lớn – mà là tư duy lớn trong giải quyết vấn đề.”
Giáo dục hiện đại cũng không nằm ngoài tinh thần này. Nguyễn Chí Hiếu (2017) từng chia sẻ: “Học sinh không cần biết tất cả câu trả lời, nhưng cần biết cách hỏi.” Và theo Đại học Oxford (2021): “Người thành công không đưa ra giải pháp đầu tiên, họ đào sâu tới nguyên nhân cuối cùng.”
Cuối cùng, như một lời tự nhắc đầy nhân văn, Nguyễn Phương Mai (2023) viết: “Đừng chống lại vấn đề, hãy dùng nó làm bàn đạp để hiểu bản thân và thế giới.”
PHÂN TÍCH NGUYÊN NHÂN GỐC RỄ BẰNG PHƯƠNG PHÁP “5 WHYS”
Phân tích nguyên nhân gốc rễ bằng phương pháp “5 tại sao” và một số nhận định học thuật tiêu biểu
Trong quá trình định hướng nghề nghiệp bền vững cho học sinh, việc xác định nguyên nhân gốc rễ của các sai lầm phổ biến là hết sức cần thiết. Áp dụng phương pháp “5 tại sao”, ta có thể lần lượt truy nguyên như sau:
- Tại sao học sinh chọn sai nghề? Vì thiếu hiểu biết về bản thân.
- Tại sao thiếu hiểu biết bản thân? Vì không được hướng dẫn.
- Tại sao không được hướng dẫn? Vì giáo viên thiếu kỹ năng hướng nghiệp.
- Tại sao giáo viên thiếu kỹ năng? Vì chương trình đào tạo chưa chú trọng.
- Tại sao chương trình chưa chú trọng? Vì thiếu chiến lược phát triển dài hạn về hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông.
Những nguyên nhân trên đã được nhiều học giả và tổ chức giáo dục uy tín đề cập. Lê Ngọc Trà (2018) khẳng định: “Giáo dục phải bắt đầu từ sự hiểu mình.” Harvard University (2021) nhấn mạnh: “Nghề nghiệp không chỉ là thu nhập, mà là ý nghĩa bạn tạo ra.” Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2020): “Định hướng nghề nghiệp là quá trình cá nhân tự khám phá và lựa chọn con đường phù hợp với năng lực và giá trị sống.” Angela Duckworth (2016) cho rằng: “Đam mê và kiên trì lâu dài mới là yếu tố quyết định thành công.” Nguyễn Quốc Vương (2022) viết: “Học sinh cần được giáo dục để không chỉ sống sót, mà còn làm chủ tương lai.” Lại Văn Sâm (2020) từng chia sẻ: “Thành công là khi bạn dám đi đúng con đường của mình, không phải con đường của người khác.” MIT OpenCourseWare (2019) nhận định: “Giáo dục khai phóng là nền móng cho tư duy nghề nghiệp độc lập.” Trần Việt Dũng (2017) nhấn mạnh: “Thiếu năng lực tự học, định hướng nghề nghiệp chỉ là ngẫu nhiên.” OECD (2020) cảnh báo: “Sự thiếu chuẩn bị nghề nghiệp từ bậc phổ thông đang kéo dài thời gian thất nghiệp ở thanh niên.” Howard Gardner (2015) chỉ ra: “Một người trưởng thành cần ba điều: đam mê, năng lực, và đạo đức nghề nghiệp.” Đại học Stanford (2023) đề xuất: “Giáo dục nên dạy cách lựa chọn, chứ không chỉ cung cấp lựa chọn.” Trần Hiếu Minh (2021) khẳng định: “Trường học cần là nơi ươm mầm giá trị sống, không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức.” World Bank (2018) nhấn mạnh: “Kỹ năng thích ứng là yếu tố sống còn trong thị trường nghề nghiệp toàn cầu hóa.” Cuối cùng, Nguyễn Thị Kim Dung (2025) nêu bật: “Giáo dục nghề nghiệp không bắt đầu từ lựa chọn nghề, mà từ hiểu chính mình.”
Những nhận định trên không chỉ là dẫn chứng học thuật, mà còn là kim chỉ nam cho các nhà giáo dục và hoạch định chính sách khi thiết kế chương trình định hướng nghề nghiệp trong kỷ nguyên 5.0.
KHI NÀO NÊN SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP “5 WHYS”?
Phương pháp “5 Whys” được áp dụng phổ biến trong các bối cảnh xử lý sự cố, cải tiến chất lượng và giải quyết vấn đề. Theo quan điểm của Taiichi Ohno, người sáng lập phương pháp này, “Bằng cách hỏi ‘Tại sao?’ năm lần, bản chất thực sự của vấn đề và nguyên nhân gốc rễ sẽ lộ rõ” (Ohno, Taiichi, 2019). Khi đối mặt với vấn đề không quá phức tạp, việc dùng “5 Whys” giúp tránh được sự mơ hồ – như Nguyễn Minh Thuyết nhấn mạnh: “Muốn có giải pháp đúng, phải hỏi cho đúng câu hỏi” (Nguyễn, Minh Thuyết, 2021). Trường Đại học Stanford khuyến nghị kỹ thuật này trong quá trình tư duy thiết kế nhằm tạo đột phá từ việc truy tìm nguyên nhân gốc (Stanford University, 2020). Từ điển Bách khoa Britannica nhận định, “5 Whys là điểm bắt đầu của mọi quy trình kiểm soát chất lượng hiện đại” (Britannica, 2022). Khi được áp dụng nhóm, “sự đa chiều của tư duy sẽ giúp phát hiện bản chất vấn đề sớm hơn” (Nguyễn, Trọng Hoàn, 2023). Adam Grant cũng lưu ý: “Hỏi đúng cách giúp tiết kiệm hàng giờ sửa sai” (Grant, Adam, 2021). Vì vậy, “5 Whys” là công cụ thiết thực trước khi triển khai các phương pháp sâu hơn như biểu đồ xương cá hay phân tích định lượng.
Cách áp dụng phương pháp “5 Whys”
Phương pháp “5 Whys” khởi nguồn từ việc xác định hệ quả hoặc hiện tượng cuối cùng (problem symptom), sau đó đặt câu hỏi “Tại sao?” liên tiếp để truy vết ngược lại nguyên nhân sâu xa nhất. Dưới đây là quy trình triển khai gồm 5 bước cơ bản:
Bước 1: Thành lập nhóm phân tích
Thành lập một nhóm gồm các thành viên am hiểu sâu về quy trình hoặc vấn đề đang gặp phải. Cần chỉ định một người làm điều phối viên để hướng dẫn nhóm tập trung vào mục tiêu xác định nguyên nhân gốc rễ, đảm bảo các bước phân tích diễn ra logic và nhất quán.
Bước 2: Xác định rõ vấn đề
Trước khi bắt đầu đặt câu hỏi, nhóm cần đạt được sự đồng thuận về định nghĩa của vấn đề. Việc mô tả rõ ràng hiện tượng cần giải quyết và phân tích bối cảnh xuất hiện vấn đề là điều kiện tiên quyết giúp đảm bảo tính hiệu quả của các bước phân tích tiếp theo.
Bước 3: Đặt câu hỏi “Tại sao?” lần đầu tiên
Hỏi tại sao vấn đề đã xảy ra. Ví dụ: “Tại sao đội A không đạt mục tiêu thời gian phản hồi?”. Ghi nhận phản hồi và kiểm tra tính hợp lý của nguyên nhân được đưa ra.
Bước 4: Tiếp tục đặt câu hỏi “Tại sao?” thêm 4 lần
Mỗi câu trả lời sẽ là tiền đề cho câu hỏi tiếp theo. Việc lặp lại câu hỏi “Tại sao?” giúp đào sâu các lớp nguyên nhân cho đến khi nhóm không còn xác định được nguyên nhân sâu hơn hoặc câu trả lời không còn mang lại giá trị phân tích bổ sung. Tại điểm này, nhóm đã tiệm cận nguyên nhân gốc rễ (root cause).
Bước 5: Đề xuất giải pháp và ngăn ngừa tái diễn
Khi nguyên nhân gốc đã được xác định, nhóm cần đề xuất các biện pháp khắc phục mang tính phòng ngừa để đảm bảo vấn đề không tái diễn trong tương lai. Các giải pháp này cần được đánh giá về tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả trong bối cảnh cụ thể.
Một số nguyên tắc cần tuân thủ khi sử dụng phương pháp “5 Whys”
- Ưu tiên sử dụng bảng viết hoặc giấy lớn để ghi chú quá trình phân tích thay vì dùng máy tính, nhằm đảm bảo tính minh bạch và khuyến khích trao đổi trực tiếp trong nhóm.
- Mô tả vấn đề rõ ràng và đảm bảo mọi thành viên đều hiểu thống nhất về hiện tượng cần phân tích.
- Duy trì logic nguyên nhân – kết quả: Mỗi câu trả lời cần dẫn dắt hợp lý đến câu hỏi kế tiếp.
- Kiểm tra lại tính liên kết của chuỗi lập luận: Bằng cách đảo ngược chuỗi nguyên nhân-kết quả để xác nhận rằng nguyên nhân được xác định thực sự gây ra vấn đề.
- Tập trung vào quy trình, không đổ lỗi cá nhân: Tránh quy kết trách nhiệm cho yếu tố “lỗi con người”, “thiếu chú ý” hay “do ai đó”.
- Tôn trọng ý kiến và dữ liệu của nhóm: Tạo điều kiện cho mọi thành viên chia sẻ quan sát và kinh nghiệm thực tế.
- Tránh nhảy cóc kết luận: Việc xác định nguyên nhân cần được tiến hành từng bước một, không vội vàng kết luận khi chưa có cơ sở vững chắc.
“5 WHYS” TRONG PHÂN TÍCH NGUYÊN NHÂN GỐC RỄ
Phương pháp “5 Whys” là một kỹ thuật phân tích nguyên nhân được phát triển trong Hệ thống Sản xuất Toyota, do Taiichi Ohno đề xuất. Kỹ thuật này dựa trên việc lặp lại câu hỏi “Tại sao?” một cách liên tục, thường là năm lần, nhằm truy vết đến nguyên nhân gốc rễ của một vấn đề thay vì chỉ dừng lại ở các biểu hiện bề mặt. Việc áp dụng phương pháp này mang lại nhiều lợi ích thiết thực trong quản lý tổ chức, vận hành hệ thống và cải tiến quy trình. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của phương pháp không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở tư duy nền tảng mà nó khơi dậy. Như Satya Nadella (2017) nhấn mạnh: “Câu hỏi đúng luôn mạnh hơn câu trả lời nhanh”, điều này cộng hưởng với nhận định của Nguyễn Quốc Vương (2020) rằng: “Giáo dục tốt là giáo dục biết đặt câu hỏi”. Bản chất của việc hỏi “Tại sao?” liên tục là hành động của tư duy phản biện – điều mà Đại học Harvard (2021) gọi là “hiểu để hành động”. Khi nguyên nhân gốc bị hiểu sai, “mọi giải pháp đều lệch hướng” (Nguyễn Thị Phương Hoa, 2022). Elon Musk (2016) cũng cho rằng: “Tư duy nguyên lý đầu tiên chính là hỏi vì sao tận cùng”. Nhờ đó, ta mới “thấy được hệ thống vận hành của vấn đề” (Senge, 2018), và như Stanford University (2019) khẳng định, “câu hỏi lặp lại tạo ra tư duy phản biện bền vững”. Truy vấn kiên định chính là điểm khởi đầu của mọi khám phá lớn (Encyclopædia Britannica, 2020). Nguyễn Thành Nhân (2023) chia sẻ: “Thành công không đến từ câu trả lời sớm, mà từ câu hỏi dai dẳng”. Trong môi trường tổ chức, John Kotter (2016) khuyến nghị nên bắt đầu đổi mới bằng việc chất vấn những điều tưởng như hiển nhiên. Vì thế, như Nguyễn Đức Cường (2024) kết luận: “Hỏi đủ sâu, ta sẽ thấy vấn đề không nằm ở đâu xa – mà ở cách ta nghĩ”.
- Xác định nguyên nhân cốt lõi của vấn đề
Một trong những giá trị quan trọng nhất của phương pháp “5 Whys” là khả năng giúp người sử dụng tiếp cận vấn đề một cách có hệ thống và chiều sâu. Thay vì chỉ xử lý các triệu chứng, phương pháp này khuyến khích việc truy nguyên đến tận gốc của sự cố. Điều này đặc biệt hữu ích trong việc phân tích các vấn đề có liên quan đến yếu tố con người, quy trình nội bộ hoặc các sai lệch kỹ thuật tiềm ẩn.
- Ngăn ngừa sự tái diễn của vấn đề
Khi nguyên nhân gốc rễ được xác định và xử lý hiệu quả, khả năng sự cố tái diễn sẽ giảm thiểu đáng kể. Đây là cơ sở để xây dựng các giải pháp phòng ngừa mang tính hệ thống, từ đó góp phần duy trì tính ổn định và bền vững trong vận hành.
- Tối ưu hóa chi phí và phạm vi khắc phục
Việc xử lý vấn đề tại nguồn giúp tổ chức tiết kiệm chi phí so với việc khắc phục các hậu quả lan rộng. Khi giới hạn được phạm vi cần can thiệp, doanh nghiệp có thể tập trung nguồn lực vào các điểm trọng yếu thay vì đầu tư dàn trải hoặc khắc phục một cách bị động.
- Minh họa bằng tình huống thực tiễn
Sự cố: Hệ thống máy chủ (server) gặp lỗi.
Quy trình áp dụng “5 Whys” như sau:
- Tại sao hệ thống máy chủ bị lỗi? Vì một API mới vừa được triển khai.
- Tại sao API này gây ra lỗi? Vì tính năng mới đã sử dụng API không đúng cách.
- Tại sao API bị sử dụng sai? Vì kỹ sư mới gia nhập nhóm đã triển khai sai.
- Tại sao kỹ sư mới sử dụng sai? Vì không được đào tạo đúng quy trình.
- Tại sao không có đào tạo? Vì nhà quản lý không ưu tiên việc đào tạo nhân sự mới.
Từ chuỗi phân tích trên, có thể thấy rằng nguyên nhân cốt lõi của sự cố không nằm ở lỗi kỹ thuật thuần túy mà xuất phát từ thiếu hụt trong quản lý và đào tạo nội bộ. Việc thiết lập quy trình đào tạo bài bản sẽ góp phần ngăn ngừa các sự cố tương tự trong tương lai, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống.
4.3.3. Các chiến lược đặt câu hỏi
Đặt câu hỏi là một trong những chiến lược tư duy quan trọng giúp mỗi cá nhân tiến xa hơn trong học tập, phát triển bản thân và sự nghiệp. Không chỉ đơn thuần là công cụ tìm kiếm thông tin, việc đặt câu hỏi còn là nền tảng của tư duy phản biện, khám phá chiều sâu vấn đề, và mở rộng tầm nhìn. Theo nhà báo Charles Duhigg (2024), “Đặt một câu hỏi sâu sắc nên giống như chia sẻ. Nó nên mang lại cảm giác rằng chúng ta đang tiết lộ điều gì đó về bản thân khi đặt một câu hỏi sâu sắc.” Quan điểm này nhấn mạnh rằng một câu hỏi tốt thể hiện chiều sâu nhận thức và sự kết nối chân thành – điều đặc biệt cần thiết trong học tập, giao tiếp và cả quá trình ứng tuyển nghề nghiệp. Từ góc nhìn giáo dục, Trần Thành Nam (2020) cho rằng “câu hỏi là cách để người học trở thành chủ thể tích cực của tri thức, chứ không chỉ là người tiếp nhận.” Việc đặt câu hỏi, theo Peter Senge (2017), là “bản chất của học hỏi thực thụ là luôn đặt lại câu hỏi về giả định đã biết.” Đồng quan điểm, Yuval Noah Harari (2018) khẳng định: “Trong thế kỷ 21, câu hỏi đúng còn giá trị hơn câu trả lời đúng.” Đây là lý do tại sao giáo dục hiện đại nhấn mạnh phát triển khả năng tự đặt vấn đề. Martha Nussbaum (2019) bổ sung: “Người công dân toàn cầu không ngừng đặt câu hỏi để vượt khỏi định kiến quốc gia, văn hóa và tôn giáo.” Tại Việt Nam, Nguyễn Chí Hiếu (2021) nhận định: “Muốn học sâu, trước tiên phải học cách đặt câu hỏi hay.” Trên thực tế, như theo Đại học Harvard (2018), “sinh viên thành công không phải người trả lời đúng, mà là người biết hỏi đúng vào đúng thời điểm.” Hơn thế, trong môi trường sáng tạo, Elon Musk (2020) nhấn mạnh: “Câu hỏi ‘Tại sao không?’ đã giúp tôi phá bỏ rào cản công nghệ.” Còn theo Angela Duckworth (2019), “sự kiên trì đi đôi với khả năng đặt câu hỏi sâu sắc – đó là cách bạn hiểu vì sao mình đang cố gắng.” Nhà giáo dục Ken Robinson (2015) từng chia sẻ: “Giáo dục cần khuyến khích sự tò mò – và sự tò mò bắt đầu bằng một câu hỏi.” Tương tự, Michael Sandel (2022) đề nghị: “Một xã hội dân chủ phải học cách đặt ra những câu hỏi khó và không né tránh chúng.” Theo từ điển Britannica (2020), “sự phát triển tư duy phản biện khởi nguồn từ việc biết cách đặt câu hỏi đúng.” Cuối cùng, như Lê Nguyên Phương (2023) kết luận: “Câu hỏi chính là cánh cửa mở ra nội tâm và trí tuệ của người học.”
- Đặt câu hỏi trong học tập: Khơi gợi tư duy và chủ động tri thức
Trong học tập, việc đặt câu hỏi không chỉ giúp người học hiểu sâu hơn về vấn đề mà còn thể hiện tinh thần cầu tiến và thái độ khiêm tốn. Tư tưởng dân gian Việt Nam cũng từng khẳng định điều này qua câu tục ngữ: “Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học” (Kênh Tuyển Sinh, 2016). Hỏi để học, hỏi để hiểu, hỏi để tiến bộ – đó là biểu hiện của người học chủ động.
Tuy nhiên, không phải ai cũng dễ dàng đặt câu hỏi. Rào cản lớn nhất là tâm lý ngại ngùng hoặc sợ bị đánh giá. Một lời khuyên đơn giản nhưng sâu sắc được chia sẻ bởi nền tảng giáo dục MITC (2023): “Đừng ngại ngùng khi đặt câu hỏi. Xấu hổ một phút nhưng có kiến thức là cả đời”. Đây là một chiến lược thiết thực giúp người học vượt qua rào cản tâm lý và phát triển năng lực học tập suốt đời.
- Đặt câu hỏi để nuôi dưỡng sự tò mò và sáng tạo
Sự tò mò là động lực mạnh mẽ để khám phá và học hỏi. Nhà vật lý học Stephen Hawking từng nói: “Có rất nhiều thứ tôi muốn thực hiện. Tôi ghét lãng phí thời gian” (2017). Mỗi câu hỏi là một bước mở ra thế giới mới, là công cụ mở rộng giới hạn hiểu biết. Việc đặt câu hỏi, vì thế, cần được nuôi dưỡng như một thói quen sáng tạo và đổi mới.
- Đặt câu hỏi trong giao tiếp và quan hệ làm việc: Lắng nghe và kết nối
Một câu hỏi chỉ có giá trị khi được đặt ra với thái độ lắng nghe thực sự. Nhà văn Roy T. Bennett (2015) từng khuyên: “Hãy lắng nghe với sự tò mò. Nói với sự trung thực. Hành động với sự chính trực”. Khi người hỏi thể hiện mong muốn hiểu và tôn trọng người đối thoại, câu hỏi trở thành cầu nối trong xây dựng môi trường làm việc, học tập tích cực và bền vững.
- Chiến lược đặt câu hỏi và trả lời khi phỏng vấn nghề nghiệp
Phỏng vấn tuyển dụng là quá trình tương tác hai chiều – không chỉ để nhà tuyển dụng đánh giá ứng viên, mà còn là cơ hội để ứng viên tìm hiểu về vị trí và doanh nghiệp. Việc đặt câu hỏi thông minh cho nhà tuyển dụng thể hiện sự chủ động, hiểu biết và cam kết nghiêm túc của ứng viên với công việc.
4.1. Vì sao cần đặt câu hỏi cho nhà tuyển dụng?
- Khẳng định sự quan tâm nghiêm túc đến vị trí ứng tuyển.
- Thể hiện tư duy phản biện, khả năng phân tích và kỹ năng giao tiếp.
- Tìm hiểu môi trường làm việc, chiến lược công ty và triển vọng nghề nghiệp.
- Đưa ra quyết định đúng đắn về việc có gia nhập tổ chức hay không.
4.2. Các nhóm câu hỏi nên đặt cho nhà tuyển dụng
- a) Câu hỏi về doanh nghiệp:
- Xu hướng phát triển của doanh nghiệp trong 5 năm tới là gì?
- Điều gì được xem là tài sản quý giá nhất của công ty anh/chị?
- Công ty có kế hoạch mở rộng sản phẩm hoặc thị trường trong tương lai gần không?
- Công ty đánh giá như thế nào về tính cạnh tranh trong lĩnh vực hoạt động?
- b) Câu hỏi về vị trí ứng tuyển:
- Lý do vị trí này đang tuyển dụng? Người trước đã chuyển sang vị trí nào?
- Những kỹ năng và phẩm chất nào là thiết yếu để thành công trong công việc này?
- Những tiêu chí nào sẽ được sử dụng để đánh giá hiệu quả làm việc?
- c) Câu hỏi về bộ phận/phòng ban:
- Phòng ban này đóng vai trò gì trong chiến lược chung của công ty?
- Những thành tích đáng chú ý của bộ phận này trong 1–2 năm gần đây là gì?
- Chiến lược phát triển của bộ phận trong tương lai ra sao?
- d) Câu hỏi về văn hóa và cơ hội phát triển:
- Môi trường làm việc tại công ty có khuyến khích học hỏi và phát triển không?
- Có các chương trình đào tạo, mentoring hoặc thăng tiến không?
- Làm thế nào để nhân viên mới thích nghi và phát triển trong 3 tháng đầu?
4.3. Các hình thức phỏng vấn phổ biến cần lưu ý
| Hình thức phỏng vấn | Mục tiêu chính |
| Phỏng vấn năng lực | Đánh giá kinh nghiệm và kỹ năng thực tế. |
| Phỏng vấn hành vi | Tìm hiểu cách xử lý tình huống trong quá khứ để dự đoán hành vi tương lai. |
| Phỏng vấn kỹ thuật | Yêu cầu ứng viên làm bài kiểm tra thực hành liên quan đến công việc. |
| Phỏng vấn hội đồng | Nhiều người cùng đánh giá một ứng viên để đảm bảo khách quan. |
| Phỏng vấn nhóm | Quan sát sự hợp tác, phản ứng và khả năng nổi bật trong nhóm ứng viên. |
Tổng kết: Chiến lược đặt câu hỏi là năng lực quan trọng cần được phát triển từ sớm và áp dụng trong nhiều ngữ cảnh học tập, nghề nghiệp và cuộc sống. Đặt câu hỏi đúng lúc, đúng cách không chỉ mang lại tri thức mà còn thể hiện bản lĩnh, tư duy phản biện, sự chủ động và khả năng kết nối – những yếu tố then chốt của một người học suốt đời và một ứng viên thành công.
TÓM TẮT CHƯƠNG 2
Chương 2 tập trung khai thác kỹ năng đặt câu hỏi như một công cụ then chốt trong hoạt động giao tiếp hiệu quả. Từ góc nhìn phối hợp nội dung, chương trình mở đầu với phần khái quát về đặt câu hỏi nhằm giúp người học nhận diện vai trò, chức năng và giá trị của việc đặt câu hỏi trong việc khơi gợi thông tin, thúc đẩy tư duy và tạo lập kết nối giữa các chủ thể giao tiếp.
Tiếp theo, các nguyên tắc và quy tắc đặt câu hỏi được trình bày một cách hệ thống, nhấn mạnh tính rõ ràng, phù hợp mục tiêu, tránh mơ hồ hay dẫn dắt sai lệch. Nội dung này giúp người học hiểu được sự khác biệt giữa câu hỏi đóng – mở, câu hỏi định hướng – khám phá, cũng như vai trò của giọng điệu và ngữ cảnh trong từng loại câu hỏi.
Phần quy trình đặt câu hỏi trong giao tiếp được tích hợp theo hướng thực hành: từ xác định mục tiêu giao tiếp, phân tích đối tượng, xây dựng câu hỏi phù hợp đến đánh giá và điều chỉnh khi cần thiết. Quy trình này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn hướng tới ứng dụng linh hoạt trong các tình huống thực tế.
Cuối cùng, kỹ năng đặt câu hỏi trong giao tiếp được triển khai thông qua các tình huống mẫu, bài tập và hoạt động nhóm, giúp người học phát triển khả năng quan sát, tư duy phản biện, kiểm soát cảm xúc và ứng xử giao tiếp một cách hiệu quả. Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực hành, chương 2 không chỉ nâng cao nhận thức mà còn góp phần hình thành thói quen giao tiếp chủ động, sáng tạo và nhân văn trong học tập và cuộc sống.
CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN
I. CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Nêu ba vai trò chính của kỹ năng đặt câu hỏi trong giao tiếp hiệu quả.
Gợi ý thảo luận: Gợi mở thông tin – Thúc đẩy tư duy – Duy trì tương tác tích cực.
2. Trình bày quy trình cơ bản để đặt câu hỏi hiệu quả trong một tình huống giao tiếp cụ thể.
Gợi ý thảo luận: Xác định mục tiêu → Phân tích đối tượng → Lựa chọn loại câu hỏi → Đặt câu hỏi phù hợp → Quan sát phản hồi và điều chỉnh.
3. Theo bạn, tại sao câu hỏi mở thường hiệu quả hơn câu hỏi đóng trong các tình huống giao tiếp khám phá?
Gợi ý: So sánh tính khơi gợi, mức độ thông tin và không gian biểu đạt.
4. Bạn nghĩ gì về vai trò của cảm xúc và ngữ điệu khi đặt câu hỏi trong giao tiếp? Có thể có câu hỏi “đúng” nhưng ngữ điệu sai không?
Gợi ý thảo luận:: Phân tích sự ảnh hưởng của giọng nói, thái độ và bối cảnh khi truyền đạt câu hỏi.
5. Bạn là người điều phối buổi thảo luận nhóm về một chủ đề học thuật. Hãy viết ra 5 câu hỏi mở giúp khơi gợi suy nghĩ và sự tham gia từ các thành viên.
Gợi ý thảo luận: Áp dụng các nguyên tắc đặt câu hỏi mở, liên hệ mục tiêu – người tham gia – chủ đề.
6. Trong một cuộc phỏng vấn tuyển dụng, bạn là người phỏng vấn. Hãy thiết kế 4 câu hỏi thể hiện rõ sự kết hợp giữa câu hỏi đóng và câu hỏi mở để đánh giá ứng viên toàn diện.
Gợi ý thảo luận: Gợi ý ứng dụng quy trình đặt câu hỏi và chú ý đến mục tiêu khai thác thông tin lẫn thái độ.
7. Trong một cuộc trò chuyện với bạn học đang có tâm trạng không tốt, bạn muốn giúp bạn ấy chia sẻ cảm xúc mà không gây áp lực. Hãy soạn 3 câu hỏi phù hợp và phân tích vì sao bạn chọn cách hỏi như vậy.
Gợi ý thảo luận: Chọn loại câu hỏi nhẹ nhàng, gợi mở, sử dụng từ ngữ trung lập và thể hiện sự lắng nghe tích cực.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Alison, J., Brooks, A. W., & John, L. K. (2017). The Surprising Power of Questions. Harvard Business Review.
Bennett, R. T. (2015). The light in the heart. Roy T. Bennett.
Brené Brown. (2018). Curiosity is a form of courage. In Dare to Lead.
Britannica. (2020). Listening. In Encyclopaedia Britannica.
Cable, D., & Kay, V. (2020). The Power of Questions in Job Interviews. London Business School & UNC Chapel Hill Research Reports.
Calaprice, A. (2000). The Expanded Quotable Einstein. Princeton University Press.
Carnegie, D. (2021). How to Win Friends and Influence People (Original work published 1936). Simon & Schuster.
Dale Carnegie. (2018). Bậc thầy của nghệ thuật giao tiếp. NXB Lao động – Xã hội.
Đặng Hoàng Giang. (2021). Điểm đến của cuộc đời. NXB Phụ nữ.
Duhigg, C. (2024). Supercommunicators: How to unlock the secret language of connection. Random House.
Goleman, D. (2020). Emotional intelligence and the art of asking. Yale Press.
Gorden, W. (2009). Teach yourself body language. McGraw-Hill.
Gregersen, H. (2018). The power of asking the right questions. Harvard Business Review.
Harvard Kennedy School. (2024). Effective questioning in public leadership. Harvard Executive Briefs.
Hawking, S. (2017). Brief answers to the big questions. Bantam Books.
Kênh Tuyển Sinh. (2016). Giao tiếp hiệu quả hơn bằng cách rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi. Retrieved from https://cdmiennam.edu.vn/giao-tiep-hieu-qua-hon-bang-cach-ren-luyen-ky-nang-dat-cau-hoi.html
Marquardt, M. J. (2014). Leading with Questions: How Leaders Discover Powerful Answers by Knowing How and What to Ask (2nd ed.). Jossey-Bass.
MITC. (2023). Những câu nói hay về sự nỗ lực, cố gắng trong học tập. Retrieved from https://mitc.edu.vn/tt-phap-luat-ky-nang/nhung-cau-noi-hay-ve-su-no-luc-co-gang-trong-hoc-tap.html
Nguyễn Minh Thảo. (2020). Văn minh trong giao tiếp hiện đại. NXB Tri Thức.
Nguyễn Nhật Ánh. (2017). “Muốn hiểu nhau, đừng chỉ nói, hãy học cách hỏi và lắng nghe.” – Cho tôi một vé đi tuổi thơ.
Nguyễn Thị Phương Hoa. (2021). Tâm lý học giao tiếp. NXB Giáo dục.
Pease, A., & Pease, B. (2007). Ngôn ngữ cơ thể trong tình yêu. NXB Tổng hợp TP. HCM.
Postman, N., & Weingartner, C. (1969). Teaching as a Subversive Activity. Delacorte Press.
Stanford University. (2021). Privacy boundaries in interpersonal communication. Stanford Social Psychology Series.
Trần Hữu Đức. (2019). Giao tiếp và ứng xử xã hội. ĐHQGHN.
Trần Lê Bảo Ngọc. (2022). Kỹ năng mềm và nghệ thuật thuyết phục. NXB Lao Động.
Yale University. (2023). The psychology of active listening. Yale Journal of Communication.
