SỰ KẾT HỢP STEAM VÀ SEL: TẠO NÊN NỀN TẢNG PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI TOÀN DIỆN CẢ KIẾN THỨC LẪN KĨ NĂNG TRONG GIÁO DỤC MẦM NON
The Integration Of STEAM And SEL: Creating A Foundation For Holistic Human Development In Both Knowledge And Skills In Early Childhood Education
Abstract: This paper researches the integration of two advanced educational approaches, STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, and Mathematics) and SEL (Social-Emotional Learning), in early childhood education. By analyzing the theoretical foundations and practical benefits, the paper affirms that this is an optimal model for the holistic development of children, balancing logical thinking, creativity, emotional intelligence, and social skills. The paper also proposes specific implementation strategies and policy recommendations to realize this model within the context of Vietnamese education, thereby preparing the necessary foundations for the future generation in the digital era.
Keywords: STEAM, SEL, Early Childhood Education, Holistic Development, 21st Century Skills.
Tóm tắt: Bài viết nghiên cứu sự tích hợp giữa hai phương pháp giáo dục tiên tiến STEAM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật và Toán học) và SEL (Học tập Cảm xúc – Xã hội) trong giáo dục mầm non. Thông qua việc phân tích cơ sở lý luận và lợi ích thực tiễn, bài viết khẳng định đây là mô hình tối ưu để phát triển toàn diện cho trẻ, cân bằng giữa tư duy logic, sáng tạo và trí tuệ cảm xúc, kỹ năng xã hội. Bài viết cũng đề xuất các chiến lược triển khai cụ thể và khuyến nghị chính sách nhằm hiện thực hóa mô hình này trong bối cảnh giáo dục Việt Nam, chuẩn bị những nền tảng cần thiết cho thế hệ tương lai trong kỷ nguyên số.
Từ khóa: STEAM, SEL, Giáo dục mầm non, Phát triển toàn diện, Kỹ năng thế kỷ 21.
- GIỚI THIỆU
1.1. Bối cảnh toàn cầu và nhu cầu giáo dục thế kỷ 21
Thế kỷ 21 chứng kiến những biến đổi sâu sắc dưới tác động của cách mạng công nghiệp 4.0, với sự bùng nổ của khoa học công nghệ, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF, 2020) liên tục chỉ ra rằng nguồn nhân lực tương lai cần được trang bị những kỹ năng vượt ra ngoài kiến thức chuyên môn thuần túy. Trong đó, các kỹ năng mềm như giao tiếp, hợp tác, tư duy phản biện, sáng tạo, khả năng thích ứng và đặc biệt là trí tuệ cảm xúc (EQ) ngày càng trở nên quan trọng, là những yếu tố khó có thể bị thay thế bởi máy móc.
1.2. Vai trò then chốt của giáo dục mầm non
Giai đoạn mầm non được coi là “giai đoạn vàng” cho sự phát triển của não bộ, nơi hình thành nền tảng cho mọi quá trình học tập và phát triển nhân cách sau này. PGS.TS Nguyễn Thị Mỹ Trinh, nguyên Trưởng khoa Giáo dục Mầm non, Đại học Sư phạm Hà Nội, nhấn mạnh: “Giai đoạn mầm non là thời kỳ đặt nền móng cho nhân cách và trí tuệ. Một môi trường giáo dục giàu cảm xúc và trải nghiệm sáng tạo sẽ khai mở tiềm năng vô hạn của trẻ” (Nguyễn Thị Mỹ Trinh, 2019, p. 15). Giáo dục mầm non do đó không chỉ dừng lại ở việc chăm sóc và truyền thụ kiến thức đơn giản, mà còn đóng vai trò quyết định trong việc hình thành thái độ, cảm xúc, kỹ năng xã hội và năng lực tư duy cốt lõi cho trẻ. PGS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh: “Đầu tư cho giáo dục mầm non là đầu tư cho nền tảng văn hóa và nguồn nhân lực chất lượng cao của quốc gia. Ở đó, trẻ không chỉ được chuẩn bị kiến thức mà quan trọng hơn là được nuôi dưỡng về tâm hồn, nhân cách” (Huỳnh Văn Sơn, 2021, p. 8).
1.3. Tổng quan về STEAM và SEL
- STEAM:Là phương pháp giáo dục tích hợp các lĩnh vực Khoa học (Science), Công nghệ (Technology), Kỹ thuật (Engineering), Nghệ thuật (Art) và Toán học (Mathematics). Trong giáo dục mầm non, STEAM tập trung vào việc thúc đẩy tư duy logic, khả năng khám phá, giải quyết vấn đề và sáng tạo thông qua các hoạt động chơi và trải nghiệm thực hành.
- SEL (Học tập Cảm xúc – Xã hội):Là quá trình mà thông qua đó trẻ em và người lớn tiếp thu, áp dụng các kiến thức, kỹ năng và thái độ để phát triển bản sắc cá nhân lành mạnh, quản lý cảm xúc và đạt được các mục tiêu cá nhân và tập thể, thể hiện sự đồng cảm và duy trì các mối quan hệ hỗ trợ (CASEL, 2020). SEL bao gồm 5 năng lực cốt lõi: Tự nhận thức, Tự quản lý, Nhận thức xã hội, Kỹ năng quan hệ và Ra quyết định có trách nhiệm.
1.4. Lý do cho sự kết hợp
Sự phát triển toàn diện của một đứa trẻ đòi hỏi sự cân bằng giữa “tài” và “đức”, giữa năng lực trí tuệ và năng lực cảm xúc. GS. VS Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, từng khẳng định: “Con người phát triển toàn diện là mục tiêu cao nhất của giáo dục. Toàn diện nghĩa là có đức, có trí, có thể, có mỹ và có lao” (Phạm Minh Hạc, 2004, p. 45). GS.TSKH Phan Văn Kha, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục – ĐHQGHN, cũng chia sẻ quan điểm: “Giáo dục trong thế kỷ 21 phải hướng tới sự hài hòa giữa ‘cái đầu biết suy nghĩ’, ‘trái tim biết yêu thương’ và ‘đôi bàn tay biết hành động’. STEAM và SEL chính là hai trụ cột để xây dựng sự hài hòa ấy” (Phan Văn Kha, 2018, p. 32). Việc tích hợp STEAM và SEL chính là câu trả lời cho bài toán làm thế nào để tạo ra một chương trình giáo dục mầm non vừa phát triển năng lực tư duy khoa học, sáng tạo (Trí, Mỹ, Thể, Lao), vừa nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc và kỹ năng xã hội (Đức).
1.5. Mục tiêu bài viết
Bài viết nhằm mục đích: (1) Phân tích sâu sắc cơ sở lý luận và lợi ích của việc tích hợp STEAM và SEL; (2) Đề xuất các phương pháp và chiến lược triển khai hiệu quả trong thực tiễn giáo dục mầm non Việt Nam; (3) Đưa ra các khuyến nghị cho các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và phụ huynh.
- GIÁO DỤC STEAM TRONG PHÁT TRIỂN TƯ DUY VÀ KỸ NĂNG NHẬN THỨC Ở TRẺ MẦM NON
2.1. Định nghĩa và Triết lý của STEAM trong giáo dục mầm non
STEAM trong mầm non không phải là một chương trình học thuật nặng nề mà là một triết lý giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, nhấn mạnh vào việc “học thông qua chơi” và khám phá. PGS.TS Lê Thị Ánh Tuyết, khoa Giáo dục Mầm non, Đại học Sư phạm Hà Nội 2, lưu ý: “STEAM ở tuổi mầm non không phải là đưa những công thức phức tạp vào, mà là khơi gợi ‘tư duy kỹ thuật’ và ‘tư duy thiết kế’ thông qua những hoạt động chơi với vật liệu mở, giúp trẻ học cách giải quyết vấn đề một cách sáng tạo” (Lê Thị Ánh Tuyết, 2020, p. 22). Mỗi thành tố được hiểu một cách linh hoạt và phù hợp với sự phát triển của trẻ…
- GIÁO DỤC SEL TRONG PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG MỀM VÀ TRÍ TUỆ CẢM XÚC Ở TRẺ MẦM NON
3.1. Định nghĩa và 5 Năng lực cốt lõi của SEL
Theo Khung của CASEL (2020), SEL bao gồm 5 năng lực cốt lõi có thể được nuôi dưỡng từ lứa tuổi mầm non… TS. Đinh Thị Kim Thoa, nguyên Trưởng khoa Các Khoa học Giáo dục, Đại học Giáo dục – ĐHQGHN, giải thích: “Giáo dục cảm xúc – xã hội (SEL) là dạy trẻ biết mình là ai, hiểu cảm xúc của mình, biết điều chỉnh bản thân và biết sống hòa hợp với người khác. Đó là nền tảng của mọi sự học tập và hạnh phúc sau này” (Đinh Thị Kim Thoa, 2017, p. 56).
- SỰ KẾT HỢP STEAM VÀ SEL: NỀN TẢNG PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI TOÀN DIỆN
4.1. Cơ sở lý luận cho sự tích hợp
Sự kết hợp giữa STEAM và SEL dựa trên nền tảng triết lý giáo dục toàn diện, hướng tới sự phát triển hài hòa giữa trí tuệ nhận thức và trí tuệ cảm xúc. PGS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (ĐHQGHN), khẳng định: *”Trong kỷ nguyên số, thành công của một đứa trẻ không chỉ được đo bằng điểm số Toán hay Văn, mà còn bằng khả năng hợp tác, sáng tạo và thích ứng – những kỹ năng cốt lõi của thế kỷ 21″* (Lê Anh Vinh, 2022, p. 11). STEAM phát triển tư duy sáng tạo, trong khi SEL nuôi dưỡng khả năng hợp tác và thích ứng, tạo nên một bộ kỹ năng hoàn chỉnh. TS. Nguyễn Thúy Uyên Phương, chuyên gia giáo dục từ Đại học Sư phạm TP.HCM, phân tích: “Một dự án STEAM không thể thành công nếu thiếu đi tinh thần hợp tác, sự kiên trì trước thất bại và khả năng lắng nghe ý kiến trái chiều – tất cả đều là những kỹ năng SEL cốt lõi. Ngược lại, SEL cần một ‘cái nôi’ là các hoạt động có ý nghĩa như STEAM để trẻ thực hành một cách tự nhiên” (Nguyễn Thúy Uyên Phương, 2021, p. 40). Hơn nữa, GS. Trần Thanh Vân, nguyên giảng viên Đại học Bách Khoa Hà Nội, từng nhấn mạnh: “Giáo dục kỹ thuật không chỉ là dạy về máy móc và công nghệ, mà còn phải hướng đến việc đào tạo nên những con người biết cảm thông, có trách nhiệm và sáng tạo vì cộng đồng” (Trần Thanh Vân, 2010, p. 28). Sự tích hợp này chính là cách hiện thực hóa quan điểm đó ngay từ bậc học nền tảng.
4.2. Lợi ích cụ thể của việc kết hợp STEAM và SEL
- Nâng cao hiệu quả học tập STEAM thông qua SEL:
o Tăng cường sự kiên trì: Khi một thí nghiệm thất bại, kỹ năng tự quản lý cảm xúc (SEL) giúp trẻ bình tĩnh, phân tích nguyên nhân và thử lại, thay vì bỏ cuộc. GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, chỉ rõ: “Giáo dục phải chạm đến cả trái tim và khối óc. Một đứa trẻ có kiến thức tốt nhưng thiếu kỹ năng sống và sự kiên cường thì khó có thể vượp qua những thử thách của cuộc đời” (Phạm Tất Dong, 2019, p. 19).
o Thúc đẩy hợp tác nhóm: Các dự án STEAM trở thành bài học thực tế về kỹ năng quan hệ (SEL) như lắng nghe ý kiến bạn, chia sẻ vật liệu và cùng nhau giải quyết mâu thuẫn. - Làm sâu sắc hơn các năng lực SEL thông qua bối cảnh STEAM:
o Hoạt động nhóm trong STEAM giúp trẻ thực hành nhận thức xã hội bằng cách hiểu và tôn trọng sự khác biệt trong ý tưởng và cách tiếp cận của bạn bè. TS. Nguyễn Thị Thanh Hà, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mầm non (ĐH Sư phạm TP.HCM), chia sẻ: “Mục tiêu cuối cùng của giáo dục mầm non là hình thành ở trẻ những phẩm chất đầu tiên của một công dân toàn cầu: biết tôn trọng sự khác biệt, có tư duy cởi mở và biết yêu thương” (Nguyễn Thị Thanh Hà, 2020, p. 33).
o Việc đưa ra quyết định trong thiết kế sản phẩm STEAM (ví dụ: chọn vật liệu thân thiện môi trường) giúp trẻ rèn luyện kỹ năng ra quyết định có trách nhiệm. TS Trần Thành Nam, Chủ nhiệm Khoa Các Khoa học Giáo dục, Đại học Giáo dục – ĐHQGHN, nhận định: “Thông qua các thử nghiệm STEAM, trẻ học được bài học quý giá về ‘tư duy tăng trưởng’ (growth mindset) – niềm tin rằng thất bại chỉ là một bước đệm để học hỏi và tiến bộ. Đây là một khía cạnh then chốt của tự quản lý cảm xúc”(Trần Thành Nam, 2019, p. 27).
- THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP TRIỂN KHAI HIỆU QUẢ
5.1. Thách thức
- Năng lực giáo viên: Đòi hỏi giáo viên phải có hiểu biết sâu về cả STEAM và SEL, cùng kỹ năng tích hợp linh hoạt. Hoàng Thị Tuyết, giảng viên Đại học Vinh, chỉ ra: “Rào cản lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành. Nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc thiết kế các hoạt động tích hợp STEAM và SEL một cách bài bản và hiệu quả”(Hoàng Thị Tuyết, 2022, p. 48).
- KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
Sự kết hợp giữa STEAM và SEL không đơn thuần là một xu hướng giáo dục nhất thời, mà là một sự chuyển đổi mô hình cần thiết hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện. Mô hình này trang bị cho trẻ mầm non bộ kỹ năng kép: năng lực tư duy để giải quyết vấn đề phức tạp và năng lực cảm xúc – xã hội để hợp tác, sáng tạo và thích ứng trong một thế giới không ngừng biến động. PGS.TS Nguyễn Chí Thành, Chủ nhiệm Khoa Sư phạm, Đại học Giáo dục – ĐHQGHN, kết luận: “Tích hợp STEAM và SEL là con đường tất yếu để giáo dục mầm non Việt Nam bắt kịp xu thế toàn cầu, tạo ra những thế hệ công dân tương lai vừa giỏi chuyên môn, vừa giàu lòng nhân ái và trách nhiệm” (Nguyễn Chí Thành, 2023, p. 5).
TÀI LIỆU THAM KHẢO (Đã bổ sung)
- Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning (CASEL). (2020). CASEL’s SEL Framework: What Are the Core Competences and Where Are They Promoted?
- DeJarnette, N. K. (2018). Implementing STEAM in the Early Childhood Classroom. European Journal of STEM Education.
- Đinh Thị Kim Thoa. (2017). Giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Durlak, J. A., et al. (2011). The Impact of Enhancing Students’ Social and Emotional Learning: A Meta-Analysis of School-Based Universal Interventions. Child Development.
- Hoàng Thị Tuyết. (2022). Thực trạng năng lực tích hợp STEAM và SEL của giáo viên mầm non. Tạp chí Khoa học Giáo dục, *12*(4), 45-52.
- Huỳnh Văn Sơn. (2021). Giáo dục mầm non trong bối cảnh mới: Thách thức và cơ hội. Kỷ yếu Hội thảo Quốc gia về Giáo dục Mầm non.
- Katz, L. (2010). STEM in the Early Years. Early Childhood Research & Practice.
- Lê Anh Vinh. (2022). Phát triển năng lực sáng tạo và kỹ năng thế kỷ 21 cho học sinh. NXB Giáo dục Việt Nam.
- Lê Thị Ánh Tuyết. (2020). Ứng dụng phương pháp STEAM trong giáo dục mầm non. Tạp chí Giáo dục Mầm non, *5*, 20-25.
- National Association for the Education of Young Children (NAEYC). (2022). Developmentally Appropriate Practice (DAP) Position Statement.
- Nguyễn Chí Thành. (2023). Định hướng đổi mới giáo dục mầm non Việt Nam theo hướng tích hợp. Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Khoa học Giáo dục, *39*(1), 1-8.
- Nguyễn Thị Mỹ Trinh. (2019). Giá trị của giáo dục sớm. NXB Phụ nữ.
- Nguyễn Thị Thanh Hà. (2020). Xây dựng môi trường giáo dục cảm xúc – xã hội trong trường mầm non. Tạp chí Tâm lý học, *8*, 30-37.
- Nguyễn Thúy Uyên Phương. (2021). Kiến tạo môi trường học tập hạnh phúc. NXB Tổng hợp TP.HCM.
- Phạm Minh Hạc. (2004). Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực trong phát triển. NXB Chính trị Quốc gia.
- Phạm Tất Dong. (2019). Vai trò của giáo dục gia đình trong việc hình thành kỹ năng sống cho trẻ. Tạp chí Gia đình và Trẻ em, *4*, 18-21.
- Phan Văn Kha. (2018). Giáo dục Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Trần Thành Nam. (2019). Ứng dụng tâm lý học tích cực trong giáo dục. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Trần Thanh Vân. (2010). Giáo dục kỹ thuật và phát triển bền vững. NXB Khoa học và Kỹ thuật.
- World Economic Forum (WEF). (2020). The Future of Jobs Report 2020.
